Πρωτοπρεσβυτέρου Αλεξάνδρου Σμέμαν

ΜΕΤΑΞΥ ΟΥΤΟΠΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΥΓΗΣ
(ΔΡΑΠΕΤΕΥΣΗΣ)

Μια ομιλία από τον π. Αλέξανδρο Σμέμαν

   Ό,τι θα 'θελα να πω απόψε είναι βέβαια αμφισβητήσιμο και το γνωρίζω ότι είναι, και δεν είμαι αρκετά σίγουρος εάν η πορεία της σκέψης που παίρνω είναι η σωστή σε όλες της τις λεπτομέρειες. Όμως, θα πρέπει κανείς να προσπαθεί να κατανοήση κάτι βαθύτερο από την επιφάνεια της εποχής μας- και, ω!!, πόσους προφήτες έχουμε που μας το εξηγούν. Βρισκόμαστε σε μια πολύ συναρπαστική στιγμή της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν γνωρίζουμε κατά πόσον μια φιλοσοφία, η οποία αντικαθιστά την παλαιότερη, έχει αξία ή όχι και όλοι συνεχίζουμε να ζούμε κάτω από το ίδιο είδος άγχους. Αλλ' όταν πάμε βαθύτερα και προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τι συμβαίνει, ό,τι εξακολουθητικά έρχεται στο νου μου είναι ακριβώς αυτή η πόλωση, όχι μόνο των προσωπικών μας γνωμών ή των προσωπικών μας εμπειριών, αλλά του πολιτισμού μας σαν σύνολο, ης συνολικής μας κατάστασης ανάμεσα σ' αυτούς τους δύο πόλους, που ονομάζω: τον ένα Ουτοπία και τον άλλο Διαφυγή (Απόδραση, Δραπέτευση).

Είμαι βέβαιος ότι υπάρχει εδώ σε κάθε περίπτωση κάτι το οποίο αξίζει να αναλυθεί. Επιτρέψτε μου σύντομα να εξηγήσω τι εννοώ μ' αυτή την πόλωση, τι εννοώ με την Ουτοπία και τι εννοώ με την Διαφυγή. Καθώς όλες οι γλώσσες είναι συμβολικές εξ ορισμού, οφείλουμε να εξηγήσουμε σε ποιο είδος συμβολικού πλαισίου εργασίας χρησιμοποιούμε αυτούς τους όρους.

Επιτρέψτε μου να πω αμέσως ότι αυτές οι δύο στάσεις (διαθέσεις) - απέναντι στη ζωή, απέναντι στην κοινωνία, και απέναντι στον πολιτισμό-Ουτοπία και Διαφυγή- φυσικά υπήρχαν και πρίν.Τις βρίσκουμε παρούσες σχεδόν σε κάθε κοινωνία ή σε κάθε πολιτισμό. Υπάρχουν πάντοτε εκείνοι, οι οποίοι, κατατρυχόμενοι από ένα ιδιαίτερο όραμα και μένοντας φανατικά πιστοί σ' αυτό το όραμα, αποκόπτονται από το κύριο ρεύμα του πολιτισμού. Υπάρχουν επίσης πάντοτε, σε κάθε πολιτισμό και σε κάθε κοινωνία αυτοί, που μπορούν να ονομαστούν οι παρατημένοι από τη συμβατική ζωή (dropouts),εκείνοι οι οποίοι για διαφόρους λόγους προσπαθούν να δραπετεύσουν από τις πιέσεις της κοινωνίας τους. Εκείνο που νομίζω είναι καινούργιο, είναι ότι σήμερα, αυτή η Ουτοπία, από τη μια μεριά ,και αυτή η Διαφυγή από την άλλη, δεν είναι πιά περιθωριακά φαινόμενα.

Πάντοτε έχουμε θρησκεία και αιρέσεις και λατρείες. Στη χριστιανική θρησκεία, στην ιστορία της Εκκλησίας, βρίσκουμε ότι κάθε αιώνας φέρνει τους δικούς του ουτοπιστές(ιδεαλιστές) και τους δικούς του δραπέτες.Για παράδειγμα, τον δεύτερο αιώνα,βρίσκουμε εκείνους τους Μοντανιστές. Εν τούτοις είναι και αυτοί ακριβώς περιθωριακά φαινόμενα. Ο,τι νομίζω ότι είναι τυπικό της εποχής μας, του σύγχρονου κόσμου, είναι ότι εκείνες οι δυό πραγματικότητες, στάσεις, θέσεις, εμπειρίες,-''Ουτοπία" και "Διαφυγή" έπαψαν να είναι περιθωριακές. Είναι εντός. Είναι οι κινητήριες δυνάμεις της κοινωνίας μας, αυτής καθ' εαυτής.Δεν θέλω να πω ότι κάθε ένας, που περιμένει στο βενζινάδικο είναι είτε ουτοπιστής είτε δραπέτης και όμως ο πολιτισμός, αυτός καθ' εαυτός, κινείται μ' αυτά τα δύο στοιχεία ταυτότητας.

Τώρα τι εννοώ με την Ουτοπία; Πρώτ' απ' όλα Ουτοπία είναι ένα είδος μαξιμαλιστικής (επιζητούσης τα μέγιστα) προβολής προς το μέλλον.Είναι μια υπόσχεση ή μια ιδέα, ότι η ιστορία σαν όλο και η ανθρώπινη ύπαρξη σαν προσωπικός προορισμός,προχωρεί προς την τελειότητα και την εκπλήρωση,προς ένα κάτι εξαιρετικό-όχι μόνο εξαιρετικό αλλά επίσης άμεσο,στο θρίαμβο επάνω σε όλα τα είδη των κινδύνων και των ελλείψεων.Μπορούμε να δούμε, για παράδειγμα,την πολιτική ακαταμάχητη έλξη της Ουτοπίας, ακόμη κι αν δεν μιλάμε για τέτοιες ουτοπίες όπως η Μαρξιστική ουτοπία. (Τώρα, η δύναμη του Μαρξισμού πάνω στις ανθρώπινες διάνοιες είναι από μόνη της ένα παράδοξο, κάτι τελείως καταπληκτικό! Γιατί αυτή η θεωρία, η οποία μέχρι τώρα δεν έχει ποτέ αποδείξει αυτήν καθ' εαυτήν ότι είναι σωστή, σε κάποια λεπτομέρεια ή στο σύνολο, γιατί διατηρεί την δύναμή της; Το να εγκαταλείψουν το Μαρξιστικό όραμα του χρόνου, της ιστορίας, είναι ένα τρομερό είδος "θυσίας" για μερικούς ανθρώπους). Αλλά ακόμη και αν παραβλέψουμε εκείνες τις Ουτοπίες, όπως ο Μαρξισμός, που δεν είναι το πεπρωμένο αυτής της χώρας, θα βρούμε αυτόν τον ουτοπικό συντελεστή ακόμη και μέσα στην πολιτική κουλτούρα της κοινωνίας μας σήμερα. Δεν είναι συμπτωματικό γεγονός ότι κάθε τέσσερα χρόνια κατά την διάρκεια μιάς νέας προεδρικής εκλογής, πρέπει να υπάρχει ένα όραμα όπως Η Μεγάλη Κοινωνία, ή Ένα Νέο Σύνορο…. Υπάρχει πάντα κάτι, πού είναι μεγάλο, αποφασιστικό, τελικό, και ενσωματωμένη σ' αυτό το όραμα είναι η πίστη, ότι όλοι είμαστε σίγουροι και ικανοί ότι θα κάνουμε κάτι ριζικό.

Όχι, η ιστορία του κόσμου δεν μας ενθαρρύνει να σκεπτόμαστε μ' αυτόν τον τρόπο. Όλοι οι Ναπολέοντες απέτυχαν και όλα τα όνειρά τους τελείωσαν σε μια μεγάλη ποικιλία από Αγίες Ελένες…Και εν τούτοις σήμερα, αυτή η πίστη είναι απαραίτητη.Κανένας πολιτικός δεν θα ερχόταν και θα 'λεγε "Γνωρίζουμε ότι είμαστε φτωχές, περιορισμένες,υποκείμενες σε σφάλματα ανθρώπινες υπάρξεις.Ζούμε στο σκοτάδι,θα προσπαθήσουμε να κάνουμε το καλύτερο που μπορούμε,αλλά φυσικά δεν μπορούν να γίνουν πολλά πράγματα"…Ενας τέτοιος άνθρωπος δεν θα πήγαινε πολύ μακριά. Θα πρέπει να έχει ένα ουτοπικό χάρισμα.Θα πρέπει να μας οδηγήσει σ' αυτό το οποίο ο Γάλλος Μαρξιστής ποιητής Αραγκόν ορίζει σαν,"Les landemains qui chantent"-"Οι αυριανές πού τραγουδούν","Αύριο πρέπει να τραγουδάμε."Γιατί αύριο πρέπει να τραγουδάμε;Οι άνθρωποι θα πεθάνουν` τα κοιμητήρια θα μεγαλώσουν, και ούτω καθ' εξής.Η Πολιτική σήμερα τρέφεται,αν όχι απαραίτητα, με ψέμματα,όμως, τουλάχιστον, με ουτοπικά μυνήματα.Η έρευνα για την Ουτοπία επίσης κυριαρχεί στην καθημερινή μας ζωή.Υπάρχει η Ουτοπία την οποία ονομάζω Θεραπευτική Ουτοπία.

         Περιμένοντας για το τραίνο μου στο σταθμό της Πενσυλβαννίας μπήκα στο βιβλιοπωλείο,και υπήρχε αυτό το τρομερό ράφι με πολλά βιβλία (προφανώς αγοράζονται από κάποιον, δεν ξέρω, αλλιώς γιατί να εκδίδονται;),βιβλία που υπόσχονται και διακηρύσσουν την δυνατότητα της ολικής υγείας, και βιβλία που βγάζουν αποφάσεις σαν δικαστές για τη ζωή σαν σύνολο, με όρους του τι είναι καλό γι' αυτό το είδος της ουτοπικής κατάστασης της υγείας.
Ξέρετε, η τελευταία ανακάλυψη είναι, ότι ο καφφές μας κάνει κακό. Έχουμε, ήδη, αποβάλλει ουσιαστικά, όλες τις τροφές-όλα τα υγρά, όλα τα στερεά.Τ ώρα είναι ο καφφές. Και ακόμη οι άνθρωποι του επιτίθενται φραστικά και το αγοράζουν όλοι!

Ο θάνατος φυσικά είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στο δρόμο για την Ουτοπία , και αυτός επίσης, θεραπεύεται σήμερα μ' ένα πολύ παράξενο τρόπο. Πιστέψτε με, πολύ σύντομα ένα μεγάλο γεγονός, το οποίο, η Χριστιανική πίστη διακηρύσσει, ότι ο Κ.Η.Ι.Χριστός καταπάτησε το θάνατο με το θάνατο, θα φυσικοποιηθεί, κατά κάποιο τρόπο, και θα τοποθετηθεί μέσα σ' ένα σύστημα- ξέρετε,όπως η θαυματουργική υγεία, ή τα συστήματα διαίτης…Θα έχουμε επίσης ένα σύστημα θανάτου,έτσι ώστε ο θάνατος δεν θα είναι πιά το καταστροφικό ερωτηματικό πάνω σε όλες τις Ουτοπίες.
Υπάρχει επίσης η τρομακτική επιτυχία όλων εκείνων των διανοητικών θεραπειών, οι οποίες, πραγματικά, παίρνουν στα σοβαρά το περίφημο συνταγματικό δικαίωμα(αν όχι διαταγή` φοβούμαι ότι θα υπάρξει μια διαταγή σύντομα),ότι οφείλουμε, να επιδιώξουμε την ευτυχία, σαν ένα αυτοπόδεικτο τελικό στόχο της ζωής.Τώρα, πραγματικά, δεν γνωρίζω πολλούς πολιτισμούς του παρελθόντος, οι οποίοι, θα κήρυτταν τόσο συστηματικά ότι η Ευτυχία είναι δυνατή και πρέπει να είναι ο μοναδικός πραγματικός αντικειμενικός σκοπός της ανθρώπινης ύπαρξης.
Όλα τα παλιά συστήματα, ακόμη και τα πιο απαισιόδοξα, γνώριζαν τη χαρά, αλλά η ευτυχία ήταν κάτι αρκετά διαφορετικό. Να νομίζεις ότι ο σκοπός της ζωής είναι απλά να είσαι ευτυχισμένος (και ευτυχισμένος σημαίνει να τρως μόνο από τις τροφές, που είναι εγκεκριμένες από την U.S.A.D. ,και να απέχεις από τέτοια επικίνδυνα στοιχεία, όπως το νερό, το ψωμί, το κρέας, ο καφές, το τσάι, να μην μιλήσουμε για τον καπνό και πράγματα σαν κιαυτό)-δεν έμπαινε στο νου. Η χαρά βρισκόταν, μάλλον, στις μικρές παραβάσεις όλων αυτών των πραγμάτων: να πιείς ένα παραπάνω ποτό, να γελάσεις λίγο παραπάνω, να αγριέψεις από καιρό σε καιρό, σ' εκείνες τις υψηλές εποχές του έτους…Πολύ σύντομα θα έχομε συνταγές,ο υτοπικές συνταγές, στο πώς να γιορτάζουμε χωρίς να βλαπτώμεθα, διατηρώντας αυτήν την περίφημη ευτυχία. Η Ουτοπία είναι ένα είδος πράγματος, που διαποτίζει τα πάντα. Βρίσκεται παντού αν και εμείς δεν βρισκόμαστε ακόμη αρκετά εκεί. Ακόμη μολύνουμε τον αέρα-αύριο θα είμαστε πιο ευγενείς. Ακόμη για κάποιο μυστήριο λόγο έχουμε οδοντόπονους, κατά καιρούς. Καθώς περιμένετε να δείτε τον οδοντίατρο, διαβάστε όλα τα ντοκουμέντα στο τραπέζι. Όλα τα βάσανά μας θα εξαφανισθούν στο μέλλον: σύντομα όλη η ιατρική θα είναι προληπτική. Και η τελευταία λέξη στην Ουτοπία είναι, ότι αν αρνηθείς αυτή την ευτυχία, αρνηθείς να ασχοληθείς προληπτικά με τα δόντια σου, και ακόμη επιμένεις να πίνεις καφφέ, φοβούμαι, ότι μπορεί ακόμη και να βρεθείς αντιμέτωπος όχι με την ευτυχία αλλά με την δικαιοσύνη στα δικαστήρια. Προωθούμεθα σ' αυτό το είδος της Ουτοπίας.

      Παντού, από την πιο αιματοκυλισμένη Ουτοπία μέχρι τις πιο καλοήθεις Ουτοπίες του μετα-βιομηχανικού πολιτισμού μας,υπάρχει αυτή η μεγάλη υπόσχεση, με την οποία πρέπει να ζήσουμε,Les landemains qui chantent- τα αύριο πού τραγουδούν.
Τώρα σαν ένα παράδοξο παράλληλο σ' αυτό, έχουμε την δεύτερη θεμελιώδη τάση των καιρών μας` αυτή είναι η Δραπέτευση (διαφυγή), ένα είδος αντι-Ουτοπίας.Ο κόσμος μας σήμερα δεν είναι μόνο ο κόσμος εκείνων, που ενεργητικά κυνηγούν ουτοπικά όνειρα, αλλά επίσης, σ' ένα βαθμό άγνωστο στο παρελθόν, ένα κόσμο παρατημένων-όλων των ειδών, όλων των φύλλων,όλων των κοινωνικών θέσεων. Ολοι το γνωρίζουμε αυτό. Έχουμε όλοι ζήσει την εμπειρία της δεκαετίας του 60, όταν οι άνθρωποι ένιωσαν, κατά ένα νέο και πρωτοφανή τρόπο, την πίεση αυτού ,που ονομάστηκε, Το Σύστημα, και την επιθυμία να αποχωρίσουν από Το Σύστημα.

Είμαι κοσμήτορας ενός θεολογικού σεμιναρίου. Στη δεκαετία του 50,είχα εκείνους τους φίλους,νέους άνδρες, οι οποίοι, θα έλεγαν αμήν, σχεδόν σε κάθε τι, που θα έβαζα στο νου τους. Σήμερα όταν οι σπουδαστές βλέπουν: "9.00 έως 11.00-Δογματική Θεολογία," κατά κάποιον τρόπο νιώθουν καταπιεσμένοι, ακόμη και αν η παρουσία στο μάθημα δεν είναι υποχρεωτική. Το γεγονός και μόνο, ότι αυτό είναι δημοσιευμένο εκεί, είναι μια ερεθιστική υπενθύμιση Του Συστήματος.
Υπήρχε μια εποχή, που οι άνθρωποι σκέπτονταν, ω!, ανήκω σε μια εκκλησία, που είναι πολύ αρχαϊκή λειτουργικά και διαφορετική` ήθελαν να βγάλουν έξω αυτές τις αρχαϊκές ιεροτελεστίες, να διαλύσουν αυτές τις ιεροτελεστίες. Και σήμερα; Κάθε ζευγάρι, που θέλει να παντρευτεί ,νιώθουν ότι έχουν το δικαίωμα να γράψουν τη δική τους γαμήλια τελετή. Θέλουν να μας βρουν σύμφωνους. Και μπορείς να προσπαθήσεις να τους εξηγήσεις, ότι κανείς ποτέ δεν έχει εφεύρει τέτοιες μονοτονίες σαν κι αυτές, που νιώθουν ότι συνθέτουν στο νου τους, είναι ακόμη καλλίτερο από όλα εκείνα τα καταπιεστικά συστήματα. Η Δραπέτευση αρχίζει με την διανοητική στάση των παρατημένων και συνεχίζεται σαν μια έρευνα για όλα τα είδη πνευματικών εμπειριών. Ξέρετε, δεν μπορείτε να βρείτε το Θεό στο Μπρόντγουαιη στη Νέα Υόρκη. Πρέπει να Τον βρείς σε κάποια μπλέ βουνά στην Ινδία, σε κάποια άσραμ, σε κάποιες τεχνικές. Και πάλι, είμαι σε πολύ καλή θέση να γνωρίζω ότι, ατυχώς η θρησκεία μου, η Ανατολική Ορθοδοξία, πολύ συχνά ταυτοποιείται σαν ένας προμηθευτής τέτοιου είδους μικρών μυστικών τεχνικών οι οποίες θα ικανοποιήσουν την καρδιά των παρατημένων για προσωπική τέλεια ευτυχία έξω από Το Σύστημα.

Έπειτα υπάρχει μια νέα λατρεία των γκουρού και μία στάση, η οποία πάντοτε υπήρχε, αλλά ποτέ σε τέτοια μορφή και ένταση, και αυτή είναι "το μίσος του κόσμου."
Σήμερα στο σταθμό της Πένν, ένας άνδρας, πού τον ήξερα πολλά χρόνια πριν, με πλησίασε και είπε, "Χαίρετε π.Σμέμανν." Και εγώ είπα, "Ποιος είστε;" διότι αυτός φορούσε ένα είδος μαύρης ρόμπας και σχεδόν πατούσε τα γένεια του. Κάθε τι σ' αυτόν ήταν παράξενο, από τα μαλλιά του, μέχρι το παράξενο καπέλλο του…. Προφανώς, παρίστανε ένα μοναχό από το Άγιο Όρος ή κάτι αυτής της φύσης, αλλά γνώριζα, ότι είχε γεννηθεί στο Μπρούκλιν. Γνωρίζω πολλούς μεταστραφέντες στην Ορθοδοξία, που νομίζουν ότι, όταν γίνουν Ορθόδοξοι, πρέπει επίσης να γίνουν Ρώσσοι μοναρχικοί, και νομίζουν ότι, η αποκατάσταση των Ρομανώφ στη Ρωσσία είναι η μόνη προϋπόθεση, για τη σωτηρία του κόσμου.
       Στη Δραπέτευση, ταιριάζει κάθε τι, εφ' όσον είναι έξω από αυτό το τρομακτικό Σύστημα. Μπορούμε να αστειευτούμε γύρω απ' αυτό, αλλά πίσω από τα αστεία υπάρχει, μια πολύ σοβαρή πραγματικότητα. Από την μιά μεριά, η ιδέα της Ουτοπίας αναπτύσσεται αυξητικά στη συνείδησή μας, και από την άλλη, υπάρχει αυτός ο τρομερός πειρασμός να δραπέτευσουμε.
Στη Γαλλία, σήμερα, έχουν επινοήσει μια έκφραση, αποκηρύσσοντας τον τρόπο ζωής, που μας επιβάλλεται στον 20ο αιώνα. Λένε ότι η ζωή συνίσταται στα "Metro,boulot, dodo," το οποίο σημαίνει: τον υπόγειο σιδηρόδρομο, που σε παίρνει στη δουλειά, την δουλειά αυτή καθ' εαυτή και τον ύπνο. Και αυτή είναι όλη η ζωή. Επομένως ας δραπετευσουμε απ' αυτή.

Πολύ συχνά σήμερα, η Ουτοπία μιλά με όρους επανάστασης. Έχετε ποτέ ακούσει για έστω και μια κυβέρνηση στην Αφρική, που δεν ισχυρίζεται ότι, είναι επαναστατική; Είναι, πάντοτε, ένα Μέτωπο της Επανάστασης ή της Ελευθερίας από κάτι."Επανάσταση" είναι η κωδική λέξη. Εδώ στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι "ελευθερία," ή "αλλαγή," ή "ποιότητα ζωής." Η συμφωνία μεταξύ Ουτοπίας και Δραπέτευσης είναι ότι η ζωή, ο τρόπος με τον οποίο ζούμε ακριβώς τώρα, είναι αδύνατος. Είναι ολοκληρωτικά ανυπόφορος. Το γιατί, όλοι οι άνθρωποι εδώ, δεν αυτοκτόνησαν χθες το βράδυ, είναι απλά διότι, είναι, για κάποιο αόριστο λόγο, υποκριτές. Διότι εάν ήσαν κανονικοί είτε θα έριχναν βόμβες αμέσως τώρα στον επαναστατικό πυρετό, ή θα δραπέτευαν, ακολουθώντας, κάποιον, σαν αυτόν το μοναχό, που συνάντησα σήμερα στο σταθμό της Πενσυλβαννίας, αρχίζοντας κιόλας να αφήνουν γένεια και να διαλογίζονται σε...…Να διαλογίζονται σε τι; Ποτέ δεν λένε σε τι διαλογίζονται. Ο διαλογισμός (περισυλλογή) έχει γίνει ένα τέλος, αυτός καθ' εαυτός, ένα μέσο Δραπέτευσης. Είναι ο Θεός, στον Οποίο διαλογίζονται;, Σςςςςςς! Δεν γνωρίζουμε- ,διαλογιζόμαστε.

Ό,τι είπα, το είπα μισο-αστειευόμενος,αλλά, πιστέψτε με, δεν είναι καθόλου αστείο. Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία, που ο πολιτισμός, γίνεται αντικείμενο άρνησης και από τις δύο πλευρές. Δεν έχει απομείνει κανένα περιεχόμενο. Για τους ουτοπιστές, ο πολιτισμός είναι κάτι για να ανατραπεί, για να μισηθεί, για να κριθεί. Μόνο το Μέλλον θα είναι θαυμάσιο. Για τους Δραπέτες, ο πολιτισμός είναι κάτι, από το οποίο, πρέπει να απομακρυνθούμε τρέχοντας, είναι κάτι, που πρέπει να απαρνηθούμε, ένα αντικείμενο, που προκαλεί αηδία και τίποτε άλλο.
Και τώρα, όπως καθένας γνωρίζει, αντιμετωπίζουμε ένα μικρό αριθμό από προβλήματα σ' αυτόν τον κόσμο σήμερα. Και πώς μπορούμε να τα λύσουμε, πώς μπορούμε καν να σκεφτούμε γι' αυτά, εφ' όσον υπάρχει αυτός ο δυϊσμός, που αλώνει την φαντασία των νέων, και των όχι και τόσο νέων, επίσης;
Σ' αυτό, μπορούμε να προσθέσουμε, και μια ανάλυση της σύγχρονης τέχνης- η οποία είναι επίσης είτε Ουτοπική είτε Αποδραστική. Δεν είναι πιά, ό,τι ήταν για αιώνες: μια μεταμορφωτική αποδοχή, ένα είδος μυσταγωγικής τέχνης του να βλέπεις κάτι στην πραγματικότητα. Σήμερα, ας είναι ο Σαλβαντόρ Ντάλι ή ακόμη ο Πικάσσο, είναι πρώτ' απ' όλα, η εμπειρία του όλου πράγματος, σαν σπασμένου. Και έπειτα, μέσ' απ' αυτό το σπάσιμο, υπάρχει κάτι, που έρχεται σε μας, σαν υπόσχεση ή σαν δραπέτευση.
Τώρα γιατί το λέω όλο αυτό; Μου φαίνεται, ότι αν μπορούμε να καταλάβουμε την φύση της Ουτοπίας και της Δραπέτευσης, μπορούμε να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε, πώς αυτό σχετίζεται με μας. Χρειαζόμαστε να κατανοήσουμε, πώς αυτό εμφανίστηκε, πότε και γιατί. Και τώρα έρχομαι στην πρώτη μου θέση, ότι και οι δύο στάσεις, Ουτοπία και Δραπέτευση -,τις οποίες δεν βρίσκουμε τόσο διαδεδομένες σε κανένα άλλο οργανικό πολιτιστικό πολιτισμό του παρελθόντος,- αυτές οι δυό στάσεις: θεμελιακές στάσεις, υπαρξιακές στάσεις, και ιδεολογικές στάσεις, είναι ό,τι ένας Γάλλος φιλόσοφος όρισε ως, "Οι χριστιανικές ιδέες τρελλάθηκαν."

Αμφότεροι και ο ουτοπισμός και η δραπέτευση είναι ριζωμένα, πρώτ' απ' όλα στη Χριστιανική πίστη, αυτή καθ' εαυτή, στα Καλά Νέα, τα οποία, 2000 χρόνια πρίν, μια ομάδα ανθρώπων, που αποκαλούσαν τους εαυτούς τους αποστόλους, έφεραν στα πέρατα του κόσμου. Και οι δυό είναι ριζωμένες σε ό,τι θα ονόμαζα θεμελιακό δυϊσμό της Χριστιανικής προσέγγισης του κόσμου. Όχι φιλοσοφικός ή οντολογικός δυϊσμός. Υπαρξιακός δυϊσμός. Δύο παραπομπές, μόνο δύο παραπομπές, και θα καταλάβετε, τι έχω στο νου μου:

Η πρώτη είναι, από το Ευαγγέλιο του αγ. Ιωάννου: "Γιατί τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε τον Υιό Του τον μονογεννή έδωκε, ίνα πας ο πιστεύων εις Αυτόν, μη απόλλυται, άλλ' έχει ζωήν αιώνιον."(Ιωαν.3:16) Ό,τι είναι ενδιαφέρον, για μένα, είναι η αιώνια μουσική αυτών των λέξεων: "Ο Θεός τόσο αγάπησε τον κόσμο."Και αυτό το "Ο Θεός τόσο αγάπησε τον κόσμο" πηγαίνει πίσω στο πρώτο-πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης στη Βίβλο: "Και εγένετο εσπέρας και εγένετο πρωί, ημέρα μία," και την δεύτερη ημέρα` και την τρίτη ημέρα…και κάθε ημέρα, "Ο Θεός είδε κάθε πράγμα, που είχε κάνει, και, ιδού, καλό λίαν."(Γεν.1:31). Αυτός είναι ο θείος κόσμος. Στα γραπτά των σύγχρονων Βιβλικών μελετητών υπάρχουν όλα τα είδη των υποβαθμίσεων της Βίβλου. Κάποιοι την υποβιβάζουν σ' ένα σύνολο ανόητων δηλώσεων, ένα σκάνδαλο ιδιαιτεροτήτων, όπως το τοποθετούν. Αλλ' εάν διαβάσετε το Ευαγγέλιο χωρίς να γνωρίζετε τους Βιβλικούς μελετητές- και δεν υπάρχει καμμιά απολύτως ανάγκη να τους γνωρίζετε- είναι πρώτ' απ' όλα, μια τρομακτική ομολογία της δόξης του Θεού στον κόσμο Του. "Και είδεν ο Θεός ότι καλόν λίαν."

Η δεύτερη παραπομπή είναι από την επιστολή του αγ. Ιωάννου: "Μη αγαπάτε τον κόσμο μηδέ τα εν τω κόσμω…. Διότι παν το εν τω κόσμω, {είναι} η επιθυμία της σαρκός και η επιθυμία των οφθαλμών και η αλαζονεία του βίου…" (1Ιωαν.2:16)  Το φώς της αγάπης του Θεού για τον κόσμο στο Ευαγγέλιο συνυπάρχει με αυτόν τον αποκαλυπτικό, καταστροφικό φόβο, "Όταν ο Υιός του Ανθρώπου θα έλθει, άραγε θα εύρει την πίστη επί της γής;" (Λκ.18:8) κ.ο.κ.

Έτσι έχουμε στο Χριστιανισμό αυτές τις δύο θεμελιακά αντίθετες, αμοιβαία αποκλειστικές προσεγγίσεις: Μία, η οποία συνίσταται σταθερά, στο να λέμε Αμήν, στο Θεό."Και είδεν ο Θεός ότι καλόν."Αμήν."Ευαγγελίζομαι υμίν χαράν μεγάλην"-από την αρχή του κατά Λουκάν (Λκ.2:10),και από το τέλος του κατά Λουκά: "Και αυτοί… επέστρεψαν εις Ιερουσαλήμ μετά χαράς μεγάλης και ήσαν δια παντός εν τω ιερώ αινούντες και ευλογούντες τον Θεόν. αμήν" (Λκ.24:52-53). Αυτή η κεντρική πράξη της εκκλησιαστικής λατρείας καλείται "Ευχαριστία". Και το κέντρο αυτής της ευχαριστίας είναι ο επινίκιος ύμνος: άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου!…"

Από την άλλη πλευρά υπάρχει σταθερά, "Μην πειράζεσαι !" - "Επιθυμία της σαρκός και υπερηφάνεια του ανθρώπου…".Για αιώνες η Εκκλησία φύλαξε αυτά τα δύο μαζί, σαν δυό απαραίτητες όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Αλλά όταν άρχισε αυτό να ραγίζει στην ιστορία του Χριστιανισμού, η ανθρώπινη λογική, επίσης, άρχισε να διασπάται- και οι άνθρωποι άρχισαν να διαλέγουν, είτε τον ουτοπικό δρόμο, είτε τον δρόμο της δραπέτευσης.
Τώρα, πότε αυτό συνέβη; Στην πραγματικότητα, πολύ, πολύ πρόσφατα. Ήταν στον δέκατο όγδοο αιώνα, τον περίφημο αιώνα του "διαφωτισμού", όταν για πρώτη φορά, τέθηκαν τα θεμέλια της Ουτοπίας, σαν μια αντίδραση στην μεσαιωνική, "πεσσιμιστική" ιδέα του Χριστιανισμού. Λέξεις όπως "λογική," και "ευτυχία" άρχισαν να διαμορφώνουν το ανθρώπινο μυαλό. Έπειτα από τον δέκατο όγδοο αιώνα έρχεται, ο δέκατος έννατος αιώνας, ο αιώνας, στον οποίο, ανακαλύφθηκε η πρόοδος στην ιστορία. Από την στιγμή, που, η ιστορία έγινε Χριστιανική, η ιστορία έπαψε να κατανοείται σαν η κυκλική κίνηση των ελληνικών χρόνων, αλλά έγινε μία ευθεία γραμμή, που μας οδηγεί στη μέλλουσα βασιλεία. Αρχίσαμε να βλέπουμε την ιστορία σαν ζωντανό όν, από την έναρξή της-αν και αυτό φαίνεται τόσο αντιχριστιανικό, μια προσανατολισμένη πνευματικά ιστορία. Η ιδέα της προόδου-μεγαλύτερο και καλλίτερο, μεγαλύτερο και καλλίτερο, μεγαλύτερο και καλλίτερο,les lendemains qui chantent, τα αύριο που τραγουδούν- είχε ήδη εμφανισθεί τότε. Όλοι αυτοί οι Χέγκελς και οι Σέλλινγκς, και τελικά, οι Μάρξ και όλοι εκείνοι οι άνθρωποι, που θεοποίησαν την ιστορία, ήταν στην πραγματικότητα- χωρίς καν να το γνωρίζουν- μέσα σ' ολόκληρο αυτό τον κόσμο της χριστιανικής ζητωκραυγής. Αν και αρνιόνταν την υπερβατικότητα και απέρριπταν τον Θεό, γι αυτούς η ιστορία παρέμεινε όχι απλά κίνηση, αλλά κίνηση προς το Απόλυτο.

Ένα πρόσωπο μπορεί να καταλάβει το Απόλυτο σαν την απουσία ενός οδοντόπονου, ένας άλλος βλέπει αυτό, σαν ισότητα και δικαιοσύνη, ένας τρίτος, σαν παγκόσμια ειρήνη, ένας τέταρτος, σαν ο,τιδήποτε…. Αλλά το γεγονός είναι ότι ο καθένας προβάλλει την Ουτοπία του μέσα στο μέλλον: μια χριστιανική ιδέα, η οποία τρελλάθηκε.

Το ίδιο πράγμα μπορεί να λεχθεί και για την αμαρτία. Από τις ίδιες Χριστιανικές και βιβλικές πηγές και την διαίσθηση μέσα στο κακό, έρχεται η διεστραμμένη ουτοπική ιδέα, ότι το κακό προκαλείται από την απουσία της γνώσης. Αυτή η ιδέα ακόμη διατηρείται στη μεγάλη μυθολογία της Αμερικανικής Δημόσιας Εκπαίδευσης, ότι η παιδεία θα ξερριζώσει όλα τα κακά. Άρχισε να συζητάς για το σεξ με μικρά κοριτσάκια των τριών, και δεν θα περάσουν από αυτά τα τρομακτικά ταμπού και τραύματα, που εμείς ζήσαμε. Μόρφωσε, μόρφωσε, μόρφωσε, μόρφωσε, ad nauseam,και ο άνθρωπος θα ελευθερωθεί από την αμαρτία.
Αλλά η χριστιανική και βιβλική ιδέα του κακού είναι ενσωματωμένη στην περιγραφή του Προπατορικού Αμαρτήματος, και στο πρόσωπο του διαβόλου. Αλλά ο διάβολος δεν είναι καθόλου ένας άγνωστος. Ο Σατανάς δεν είναι κάποιος, που δεν έχει ακόμη περάσει τις εξετάσεις του για Ph.D., γιατί αλλιώς θα ερχόταν, φυσικά, σε συμφωνία με το Θεό και τον Χριστό, ξέρετε: λίγο απ' το καλό, λίγο απ' το κακό…. Κάθε άλλο! Ο διάβολος είναι αυτός που γνωρίζει τα πάντα. Είναι ο γνωστικότατος, ο "Εωσφόρος." ο φορέας του φωτός. Και ενώ έχει την πλήρη γνώση του Θεού, ακόμη λέει Όχι! Υπάρχει μια περίφημη σελίδα στους Δ α ι μ ο ν ι σ μ έ ν ο υ ς του Ντοστογιέφσκυ, όπου ο συγγραφέας κριτικάρει την μεγάλη δυτική ιδέα ότι ,στο τέλος, η παιδεία θα φέρει μια ευτυχισμένη ύπαρξη. Όλες οι αυθεντίες, όλοι εκείνοι οι άνθρωποι, που μαθαίνουν περισσότερα και περισσότερα για λιγότερα και λιγότερα, θα συνδυάσουν τελικά τις προσπάθειές τους και θα παράγουν μια επιστημονικά φανερωμένη κοινωνία. Ο Ντοστογιέφσκυ λέει: Και τότε θα εμφανισθεί ένας άνδρας με ένα σαρκαστικό χαμόγελο που θα κοιτάξει σ' αυτόν τον παράδεισο και θα πεί "Γιατί να μην στείλουμε όλο αυτό στην κόλαση;"

Γνωρίζοντας ότι όλη αυτή η πρόοδος είναι πολύ βολική, ασηπτική, υγιεινή, αποτελεσματική, διαφυλακτική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κλπ., θα πεί αυτό, απλά διότι, το κακό είναι παράλογο, γιατί είναι μια επανάσταση, διότι είναι μίσος του φωτός. Και το φώς δεν είναι στα βιβλία. Ο Θεός είναι το φώς.
Η Δραπέτευση είναι ριζωμένη στην ιδέα ότι το κακό είναι απόλυτο (απολυταρχικό.) Με μια τέτοια διαμορφωμένη αντίληψη αισθάνεσαι ότι δεν μπορείς να ζήσεις σε μια κοινωνία, που είναι πεσμένη, κακιά. Πρέπει, απλά, να ελευθερωθείς απ' αυτή! Φύγε! Μην αναμιγνύεσαι μ' αυτόν τον κόσμο! Βάλε ένα μικρό δαχτυλάκι μέσα στους μηχανισμούς αυτής της υποδούλωσης στο κακό, και όλη σου η ζωή θα καταστραφεί.…
Αμφότερα, Ουτοπία και Δραπέτευση είναι ριζωμένα σε μια μοναδική θρησκευτική εμπειρία, που μπορούμε να ονομάσουμε, Ιουδαιο-Χριστιανική.Ατυχώς,έχοντας συμφωνήσει με τον κόσμο πάνω σ' αυτό τον δυϊσμό Ουτοπίας και Δραπέτευσης, οι χριστιανοί- εκείνοι που αυτοαποκαλούνται πιστοί- έχουν τελικά παραδοθεί, είτε στην Ουτοπία είτε στην Δραπέτευση .Και εδώ είναι, που ερχόμαστε στην πραγματική τραγωδία, όπως βλέπω. Συχνά σκέπτομαι εκείνο το σεμινάριο στη Νέα Αγγλία, στο οποίο, προς δόξα του ουτοπισμού της δεκαετίας του 60,το σώμα των καθηγητών και οι σπουδαστές συναντήθηκαν, και εξομολογήθηκαν στο Θεό την αμαρτία, ότι είχαν σπαταλήσει πάρα πολύ χρόνο στους ναούς, στη δοξολογία του Θεού, και στην κάθαρση των καρδιών τους, παραμελώντας έτσι αυτό, το οποίο, εκείνο τον καιρό διδασκόταν από άνδρες όπως, ο Χάρβεϊ Κόξ,- ότι πρέπει να χτίσουμε πόλεις και να ελευθερώσουμε τον κόσμο κ.ο.κ. Και το σώμα των καθηγητών και εκείνοι οι σπουδαστές, ομόφωνα, αποφάσισαν να κλείσουν το ναό. Και το σεμινάριο έγινε ένα είδος talkatorium, σεμινάριο, παρόμοιο με ό,τι έζησε το Παρίσι, τον Μάϊο του1968. Πήγα στο Παρίσι λίγο μετά απ' αυτό, και είδα παντού ομάδες ανθρώπων, που συζητούσαν. Ίσως είναι μια γελοιογραφία της μεγάλης πίστης του 20ου αιώνα, ότι η συζήτηση πάντα οδηγεί κάπου. …Νομίζω ότι πάντοτε, δεν οδηγεί πουθενά- εννοώ αυτή είναι η προσωπική μου άποψη. Όχι μόνο αυτό, αλλά επίσης όλες εκείνες οι συζητήσεις δημιουργούν πραγματικότητες, οι οποίες διαφορετικά ποτέ δεν θα είχαν υπάρξει. Σαν αποτέλεσμα ,η μισή Χριστιανοσύνη εξομολογήθηκε την "αμαρτία" της παραγωγής του Αγίου Φραγκίσκου ή της Λειτουργίας του Μπαχ, ή του Μεσσία του Χέντελ, ή ενός συμβολικού συστήματος, στο οποίο, ένα λεπτό της ώρας μπορεί να έχει σημασία για όλη την αιωνιότητα, όπου όχι ευτυχία, ούτε ισότητα, αλλά- χαρά, πνευματική χαρά, η χαρά της όρασης του φωτός της Μεταμορφώσεως στο Όρος Θαβώρ, είναι η πραγματική ανθρώπινη κλήση. Και αντίθετα η μισή ανθρωπότητα εισήλθε σ' αυτόν, που ονομάζω τον " Εγώ-Επίσης" (τυφλά ακολουθούμενο) ουτοπισμό.

         Αρκετά πρόσφατα, βρέθηκα στο Παρίσι, και πήγα στο αγαπημένο μου θεολογικό βιβλιοπωλείο και βρήκα βιβλία με τίτλους κάτι σαν κι αυτό: Ένα Μαρξιστικό διάβασμα του Κατά Ματθαίον` Μια Φροϋδική μελέτη της Γένεσης, κ.ο.κ. Φυσικά, αυτή η προσέγγιση προετοιμαζόταν για πολλούς αιώνες, όταν νομιζόταν, ότι η ανθρώπινη λογική, η ανθρώπινη πολυμάθεια, η γνώση της αρχαίας Συριακής γραμματικής θα μας εξηγούσε τελικά, τι ο Χριστός εννοούσε με το Βασίλειο του Θεού. Και πριν ο Dr.Schnuklemeukle γράψει τους αυθεντικούς του τρείς τόμους πάνω σ' αυτό το θέμα, κανένας ποτέ δεν είχε καταλάβει τι ήταν αυτό.
Αλλά σήμερα θεωρείται δεδομένο: ότι ο Χριστιανισμός έχει ανάγκη του ουτοπισμού. Πρέπει να μετανοήσουμε-για τι; Γιατί προτιμήσαμε το υπερβατικό από το ενυπάρχον; Γιατί σκεφθήκαμε για τη Βασιλεία του Θεού με όρους του άλλου Κόσμου; Και τώρα είμαστε υποχρεωμένοι να κινητοποιηθούμε και να ενωθούμε με κάθε πιθανό ακτιβισμό, είτε καλείται "θεολογία της απελευθέρωσης" ή "η θεολογία της αστικοποίησης" ή "η θεολογία της σεξουαλικής εκπλήρωσης". …Η λέξη "θεολογία" σήμαινε "λόγοι περί Θεού." Τώρα μπορεί επίσης να σημαίνει λόγους περί σεξ, ή αντισυλληπτικών. …Και σαν μια αντίδραση σ' αυτή την επέκταση,oι Χριστιανοί παραδόθηκαν στον Εγώ-Επίσης (τυφλά ακολουθούμενο) ουτοπισμό.

Ταυτόχρονα, έχουμε μια εκ θεμελίων αναβίωση της τάσης για Δραπέτευση, η οποία, παίρνει πολλές μορφές στη θρησκεία, σήμερα. Άνθρωποι γυρίζουν την πλάτη τους στον κόσμο και βυθίζονται μέσα σχεδόν σε κάθε τι. Σαν ορθόδοξος ιερέας μπορώ να δα τις μορφές, που παίρνει στην Εκκλησία μας: έχουμε ανθρώπους, που δεν ενδιαφέρονται για το τι συμβαίνει στον κόσμο. Έχουν ανακαλύψει Τ η ν  Ε ι κ ό ν α. Ή, φυσικά, μια από τις περιοχές, στην οποία κανείς μπορεί ατέλειωτα να δραπετεύσει, είναι μια συζήτηση για τις λειτουργικές πρακτικές της υψηλής-εκκλησίας,της χαμηλής-εκκλησίας,και της μέσης-εκκλησίας. ʼμφια…Σύγχρονα ή αρχαϊκά…. Μπορείς ν' ακούσεις ανθρώπους να λένε, "Αλλά αυτό δεν είναι σωστό: τον τρίτο αιώνα στην ανατολική Αίγυπτο…"-και σύ ήδη αισθάνεσαι ότι η Μεταμόρφωση έχει αρχίσει. Τον τρίτο αιώνα στην ανατολική Αίγυπτο, ή στην Μεσοποταμία, ή οπουδήποτε είναι αυτό-αφού δεν είναι στο Σικάγο, στη Νέα Υόρκη, στο Λονδίνο ή στο Παρίσι. Εφ' όσον αυτή η Επιφάνεια ή Θεοφάνεια λαμβάνει χώρα κάπου, σε κάποια απίθανη χώρα! Στην Καισάρεια της Καππαδοκίας…- αυτή είναι μουσική από μόνη της: Καππαδοκία, ήδη σου δίνει το συναίσθημα ότι είσαι στο σωστό θεολογικό σχολείο, ξέρετε. Εισάγαγε το Σικάγο σ' αυτή τη θρησκεία, και αυτό λεηλατεί το όλο όνειρο, την όλη γλυκύτητα, το όλο πράγμα.

Έτσι έχουμε, είτε Ιησουίτες μεταμφιεσμένους, σαν τους άνεργους επαγγελματίες, που, περπατούν στους δρόμους του Σικάγου, αι έχουν τελειώσει με όλες τις Καππαδοκίες διά μιάς, ή έχουμε ανθρώπους, που δραπετεύουν-σε κανονική πομπή- στην Καππαδοκία. Και αυτό είναι φυσικά η τραγωδία της Χριστιανικής μας απάντησης στην Ουτοπία και στην Δραπέτευση .Τώρα, κι έπειτα τι;
Έπειτα τι; Τι πραγματικά είναι πίσω απ' όλο αυτό; Είπα ότι ασχολούμεθα με δύο πλευρές του ίδιου οράματος: Ο Θεός τόσο αγάπησε τον κόσμο, απ' τη μια μεριά` και απ' την άλλη, Μη αγαπάτε τον κόσμο μήτε τίποτε από τα του κόσμου. Απ' τη μια μεριά ο Απ. Παύλος λέγει "Επιθυμώ αναλύσαι και συν Χριστώ είναι, γιατί αυτό είναι πολύ καλλίτερο. Αλλά για χάρη σας υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη να μείνω στο σώμα"(Φιλ.1:23-24) Από την άλλη μεριά, λέγει,"Τίποτε ούτε θάνατος, ούτε ζωή… μπορούν να μας χωρίσουν από την αγάπη του Θεού εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών."(Ρωμ.8:38-39).
Τώρα, πως η Εκκλησία διαφύλαξε αυτά τα δύο οράματα μαζί; Πώς μπορεί η Εκκλησία να σκιρτά από χαρά, μέρα με τη μέρα, μ'αυτό το ούτως ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμο, ώστε τον Υιό Του τον μονογενή έδωκεν, απ' τη μια μεριά, και απ' την άλλη, πώς η Εκκλησία συμβιβάζει αυτό, με την διαβεβαίωση, Μην αγαπάτε τίποτε αυτού του κόσμου. Δραπέτευση! Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς επί της γης. …Θησαυρίζετε θησαυρούς στον ουρανό…. Διότι όπου είναι ο θησαυρός σας εκεί επίσης θα είναι και η καρδιά σας. Πώς μπορούν αυτά τα δύο να συμβιβαστούν; άνθρωποι, όπως ο μεγάλος καθηγητής της θεολογίας, Adolph Von Harnack, προσπάθησαν να εξηγήσουν αυτό χωρίς να δουν την πραγματική αλήθεια, περί του πώς αυτά σχετίζονται. Ο Harnack λέγει ότι υπήρχε ένας λευκός Χριστιανισμός και ένας μαύρος Χριστιανισμός. Υπήρχε ένα είδος χαρούμενου Χριστιανισμού και ένας λυπηρός Χριστιανισμός. Δεν είναι αλήθεια.

Ο Χριστιανισμός φέρει μαζί του τρείς θεμελιώδεις αλήθειες. Πρώτ' απ' όλα, και η Βίβλος και η Εκκλησία, διακηρύσσουν την αλήθεια αυτού, που θα ονόμαζα, "η εμπειρία της Δημιουργίας." Ω! Δεν μιλώ τώρα, γύρω από το πώς η δημιουργία αποκαλύφθηκε κατά την διάρκεια των επτά ημερών, διά μέσου των πρωτεϊνών, ή ακριβώς, πώς ήταν ο παλαιός Αδάμ όταν δημιουργήθηκε, πράγματα σαν κι' αυτό. Αυτά τα πράγματα είναι τελείως ασήμαντα. Εκείνο, που είναι ενδιαφέρον-όταν λέμε ότι "Δημιουργία", αυτή αποκαλύπτεται κάθε βράδυ, όταν ψάλλουμε τον 104ο ψαλμό, "Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο και πάντα τα εντός μου, το όνομα το άγιον Αυτού…" . Αυτή είναι η επιβεβαίωση της ουσιώδους ωραιότητος του κόσμου- είναι η Θεϊκή Εικόνα μέσα σ' αυτόν."Οι ουρανοί διακηρύσσουν την δόξα Σου!"Μήπως οι συγγραφείς της Βίβλου δεν είχαν τραυματικές εμπειρίες; Μήπως δεν πέρασαν ποτέ από ψυχολογικές νευρικές καταρρεύσεις; Φυσικά οι άνθρωποι αυτού του κόσμου πάντοτε υπέφεραν. Πώς λοιπόν εμφανίστηκε αυτό το βιβλίο, το οποίο είναι ένας ατέλειωτος ύμνος Δοξολογίας, ή δοξασμού;

Αυτή είναι η πρώτη επιβεβαίωση: Κάθε τι είναι καλό. Οι Έλληνες πατέρες λένε, "Μην τολμήσεις ποτέ να πείς ότι ο διάβολος είναι κακός. Είναι κακός ως προς τη συμπεριφορά του, αλλά είναι καλός από τη φύση του." Διότι αλλιώς, επιστρέφεις στον δυϊσμό του ακραίου "καλός θεός/κακός θεός". Ο διάβολος είναι το τελειότερο δημιούργημα του Θεού. Διά τούτο έγινε τόσο δυνατός και τόσο κακός, οντολογικά μιλώντας.
Tώρα, η δεύτερη βεβαίωση: Αυτός ο κόσμος είναι πεσμένος. Όχι εξ αιτίας μιάς μικρής παραβάσεως- εκείνο το περίφημο μήλο.(Γιατί μήλο; Δεν γνωρίζω ποιος αποφάσισε ότι ο απαγορευμένος καρπός ήταν μήλο. Προσπάθησα να το ανακαλύψω, αλλά δεν μπόρεσα.) Ο κόσμος έχει απορρίψει την καλοσύνη, έχει απορρίψει πρώτ' απ' όλα το Θεό, που είναι καλοσύνη. Και επομένως ο όλος ο κόσμος είναι πεσμένος-όχι μόνο μερικά πράγματα στον κόσμο. Όχι ,για παράδειγμα, εξωσυζυγική αγάπη ως αντιτιθέμενη στη συζυγική αγάπη, ή κονιάκ σαν αντιτιθέμενο στον τοματοχυμό: ο όλος κόσμος είναι πεσμένος. Ο γάμος είναι πεσμένος. Και ο τοματοχυμός είναι πεσμένος, όχι μόνο το bourbon. Kάθε τι είναι πεσμένο. Η καλλίτερη θρησκεία είναι πρώτη, μεταξύ όλων των περισσότερο πεσμένων πραγμάτων! Διότι η θρησκεία αντικαθιστά την χαρά περί Θεού, με υπολογισμούς: πόσα κεριά, πόσα δολλάρια, πόσοι κανόνες, πόσες εντολές, πόσοι Πατέρες, πόσα μυστήρια, πόσα;…- "Αριθμητική θεολογία." Έτσι κάθε τι είναι πεσμένο. Κάθε τι έχει γίνει σκοτεινό. Και εδώ ο Ορθόδοξος Χριστιανός θα έλεγε αμέσως: "Ναι, ο κόσμος είναι άρρωστος, ακρωτηριασμένος, σακατεμένος εκ θεμελίων από την αμαρτία. Αλλά ακόμη ψάλλει την θεία δόξα! Είναι ακόμη άξιος του Θεού!"
Και τελικά, η τρίτη βεβαίωση :Ο κόσμος είναι λυτρωμένος (ανακαινισμένος).Αλλά είναι λυτρωμένος, όχι για να εγγυηθεί την επιτυχία, ακόμη και της εξαιρετικής δημοσιονομικής πολιτικής του Δρ. Στόκμαν. Είναι λυτρωμένος, όχι για να βεβαιώση ότι θα έχουμε "αύριο, που θα τραγουδούν". Η λύτρωση συμβαίνει τώρα, αμέσως τώρα. Αυτή είναι η Χριστιανική εσχατολογία. Δεν είναι μια εσχατολογία του μέλλοντος. Ναι, κάθε μέρα, πολλές φορές την ημέρα, λέμε: "Ελθέτω η Βασιλεία Σου." Και έρχεται τώρα.

Εκείνη η περίφημη Γαλλική συνταγή, Μετρό, δουλειά, ύπνος, είναι ακριβώς ότι έχει ανακαινιστεί. Ανακαίνιση δεν σημαίνει την αντικατάσταση όλων εκείνων των αναπόφευκτων γήϊνων πραγμάτων με εργασίες π ο ύ  ν α  έ χ ο υ ν  έ ν ν ο ι α. Ποια εργασία έχει έννοια, μια που το 'φερε η κουβέντα; Κάθε εργασία που έχει τρείς Δευτέρες στην ιστορία της, γίνεται ήδη χωρίς έννοια, ή τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, καταπιεστική. Ανακαίνιση (απολύτρωση), σημαίνει ακριβώς αυτό, το οποίο, ο άγιος Ιωάννης γράφει στην επιστολή του: "Αυτό που ακούσαμε, αυτό που είδαμε με τα ίδια μας τα μάτια, αυτό που είδαμε από κοντά και ψηλαφήσαμε με τα χέρια μας αναφορικά με το λόγο της ζωής-της αιώνιας ζωής, η οποία φανερώθηκε σε μας."Και αυτό είναι το παράδοξο, η αντινομία, το μήνυμα, το οποίο οι Χριστιανοί δεν μπορούσαν να υποφέρουν γιατί ήταν κάτι πάρα πολύ γι' αυτούς. Είναι πάρα πολύ ευκολότερο να έχεις μια μικρή θρησκεία του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος, εντολών και οδηγιών. Να λες, ότι ο Θεός, δεν αγαπούσε τον κόσμο` Αγαπούσε τα καλά πράγματα στον κόσμο. Αγαπούσε τους ανθρώπους, που πήγαιναν στην εκκλησία. Αγαπούσε τους ανθρώπους, που συνεισέφεραν (αν και εκπίπτει από τη φορολογία, αλλά εν τούτοις είναι καλό, που συνεισφέρουν),κ.ο.κ. Ανακαίνιση σημαίνει ότι η Βασιλεία ,που πρόκειται να έλθει, ήδη ήλθε, είναι ανάμεσά μας.
Το μεγάλο δράμα της ανακαίνισης λαμβάνει χώρα κάθε στιγμή. Και αυτή η άποψη, αυτή η εσχατολογία, αυτό το δόγμα, αυτή η πίστη στο απόλυτο είναι ό,τι κράτησε την εκκλησία ενωμένη.Η εκκλησία ήταν υπό διωγμό. Ήταν αντικείμενο άρνησης. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είπε στους Χριστιανούς: Δεν μπορείτε να υπάρχετε. Αλλά διαβάστε τις αρχαίες Χριστιανικές προσευχές, και θα δείτε ότι είναι κοσμικές, είναι ιστορικές. Νέρων! Τι φοβερός, εκκεντρικός τύπος ήταν αυτός! Και εκείνο τον καιρό, ο Παύλος γράφει στον Τιμόθεο, και λέγει: «Προσεύχου πρώτ απ όλα… για τους βασιλείς και για όλους, που έχουν κάποια εξουσία.»(1Τιμοθ.2:2)Δεν λέγει: «Κάντε διαδήλωση!» Δεν λέγει: «Πήγαινε στο-!» Λέγει, «Προσεύχεστε γι αυτούς.» Γιατί; Διότι η εκκλησία δεν είναι μια μικρή ρωμαϊκή αγορά για κοινωνικούς ανασχηματισμούς. Εισάγει, επαναλαμβάνει το απλό γεγονός ότι η ιστορία της ανακαίνισης του κόσμου, για τον οποίο είμαστε υπεύθυνοι, λαμβάνει χώρα στις καρδιές μας, και ότι η Βασιλεία, εκείνο το φώς, που έρχεται σε μας είναι η μόνη δύναμη, που μας έχει απομείνει- η πραγματοποιημένη, εγκαινιασμένη εσχατολογία της Βασιλείας και, ταυτόχρονα, η αληθινή γνώση της Βασιλείας. Η γνώση ότι τίποτε δεν λύνεται με συνταγές και θεραπείες, αλλά όταν ένας άνθρωπος αποφασίσει να γνωρίσει την αλήθεια όλων των πραγμάτων, αυτός, όπως ο άγιος Αντώνιος στην Έρημο, ο μεγάλος πατέρας του μοναχισμού, στρέφεται προς το Θεό. Ο Αντώνιος πήγε στην έρημο, και ζήτησε από το Θεό την ικανότητα, να βλέπει το διάβολο πάντοτε. Διότι ο διάβολος πάντοτε παίρνει τη μορφή αγγέλου φωτός. Ο διάβολος είναι αυτός, που λέγει πάντοτε, κάτι συναισθηματικό, ωραίο, καλό. Και τελικά ο Θεός, έδωσε στον Αντώνιο, την ικανότητα να βλέπει το διάβολο. Και τότε, ενώ ακόμη ήταν μέσα στις διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης, ο κόσμος έγινε για τον άγιο η Βασιλεία.

Αυτή η τελική εμπειρία της Βασιλείας κρατεί ενωμένα αυτά , που ονομάζω «τριαδική διαίσθηση»- δημιουργημένος, πεσμένος, ανακαινισμένος. Δημιουργημένος: σημαίνει καλός. Σημαίνει ότι η θεμελίωση του καθενός, την οποία αμφισβητούμε στον ουτοπισμό μας και στην δραπέτευσή μας, είναι καλή. Όμως κάθε τι μπορεί επίσης να είναι κακό. Συστήματα; Metro, boulot, dodo; Αλλά μήπως όλα τα συστήματα είναι απλά γελοιογραφίες αυτού το οποίο είναι αληθινά το πεπρωμένο του ανθρώπου; Κάποιος θα μπορούσε να ρθεί και να μου πει: Δεν μπορώ να ζήσω αυτήν την χωρίς έννοια ζωή. Οι υπόγειοι σιδηρόδρομοι, τα κρεββάτια, τα πρωινά, το κρέας του ελαφιού κ.ο.κ…» Και εγώ θα απαντούσα: Ούτε κι ο Χριστός θα μπορούσε, Πέθανε στο σταυρό. Και ο Παύλος είπε: «Είτε τρώγετε, είτε πίνετε, είτε τι ποιείτε, πάντα εις δόξαν Θεού ποιείτε.»(1 Κορ.10:31). Τις προάλλες, κήρυττα στο Μόντρεάλ, και ένας άνδρας με πλησίασε και μου είπε: «Σας ευχαριστώ, γιατί με διδάξατε, ότι μπορώ να διαβάσω ακόμη και στην Wall Street Journal την δόξα του Θεού.» Ναι, βέβαια μπορείτε. Η δόξα του Θεού, δεν είναι μόνο στο γραφείο του κ. Ραλφ Νάντερ, πιστέψτε με. Είναι παντού, όπου θέλει ο άνθρωπος, αυτή να είναι.

Υπάρχει αυτή η διαίσθηση του δημιουργημένου, και έπειτα πεσμένου κόσμου. Ας είμαστε ρεαλιστές. Ας μην υπογράφουμε στην ιδέα ότι, μόνο ένα, ακόμη, ινστιτούτο, ένα ακόμη κέντρο κοινωνικών μελετών, μια ακόμη ανακάλυψη, μια ακόμη θεραπεία και τελικά το κακό θα φροντιστεί. Το κακό είναι εδώ, γύρω μας. Αλλά δεν πρέπει να πανικοβληθούμε. Δεν πρέπει αμέσως να πάμε έξω απ το πλοίο και να δραπετεύσουμε, όχι! Θυμάμαι εκείνο το μικρό 16 ετών παιδί από τη Γαλλία, που έπαιζε μπάλλα, και κάποιοι Ιησουίτες το πλησίασαν και είπαν: «Παίζεις μπάλλα! Υπόθεσε ότι ο Χριστός θα ξαναερχόταν σήμερα. Τι θα έκανες;» Και το αγόρι απάντησε: «Θα έπαιζα μπάλλα.» Δεν θεωρούσε ότι ήταν κάτι λάθος στο να παίζει μπάλλα.
Μερικές φορές, νιώθω σαν να είμαι ενωμένος σ ένα είδος μεταφυσικής οργανωμένης Ομάδας Ειρήνης διακριτής από το Χριστιανισμό. Πολύ συχνά στη Γενεύη, όταν συνήθιζα να πηγαίνω στις οικουμενικές συναντήσεις, άκουσα την έκφραση «εκκλησίες, συναγωγές, και άλλες αντιπροσωπείες.» Δεν βαπτίσθηκα μέσα σε κάποια αντιπροσωπεία. Και νομίζω ότι καθένας είναι ελεύθερος να μην είναι μέλος μιας αντιπροσωπείας. Αφήστε με έξω απ αυτό.
Και έτσι, υπάρχει η όψη του δημιουργημένου, πεσμένου και ανακαινισμένου κόσμου. Μέχρι τη στιγμή που η τριαδική αυτή όψη διασπάστηκε, δεν υπήρχε τρόπος για τον πολιτισμό μας, που είναι ριζωμένος στο Ευαγγέλιο, να προχωρήσει εξ ολοκλήρου στον ουτοπισμό ή εξ ολοκλήρου στην δραπέτευση. Και σήμερα, η πραγματική διανοητική και πνευματική εργασία την οποία εμείς οι Χριστιανοί αντιμετωπίζουμε, δεν είναι απλώς να διαλέξουμε είτε την Ουτοπία είτε την Δραπέτευση. Δεν είναι να πουλήσουμε θρησκεία σαν ένα μικρό Valium, ένα ιερό χάπι Valium. H πραγματική μας πρόκληση είναι να ανακτήσουμε αυτό, το οποίο ονομάζω θεμελιώδη χριστιανική εσχατολογία. Ο,τιδήποτε και αν είναι ο άλλος Κόσμος (και δεν γνωρίζουμε τίποτε γιαυτό) αυτός ο άλλος Κόσμος έχει αποκαλυφθεί σε μας εδώ και τώρα. Πουθενά αλλού αλλά εδώ.Εάν δεν το μάθουμε αυτό σήμερα, ποτέ δεν θα το αναλύψουμε. Εάν δεν μπορούμε να βρούμε τη Βασιλεία του Θεού, επαναλαμβάνω, στο Σικάγο, στο Γουιλμιγκτον, στην Ταϊμς Σκουέαρ, κ.ο.κ., ποτέ δεν θα την βρούμε, πουθενά. Εάν νομίζετε ότι μπορούμε να την βρούμε κάπου στο Τράνσβααλ, και είστε αρκετά πλούσιος, πηγαίνετε εκεί. Και θα βρείτε ότι δεν υπάρχει καμμιά διαφορά εκεί, από αυτό που είναι εδώ.
         Όταν ο φίλος μου, ο κοινωνιολόγος Peter Berger,πρόσφατα επέκρινε την μοντέρνα ιδέα, ότι ο Παράδεισος είναι πάντα κάπου πολύ μακριά από το Μανχάτταν, από εργοστάσια, αλλά, κατά κάποιον τρόπο, πάντοτε βρίσκεται σε μια κοινότητα στο βόρειο Βέρμοντ, όπου ψήνουμε το ψωμί μας και έχουμε τα παιδιά από κοινού,- είπε: «Συγγνώμη, κυρίες και κύριοι, όταν ο Θεός ομιλεί για το σύμβολο της Βασιλείας Του, αυτή η Βασιλεία είναι μία πόλη, όχι μια μικρή φάρμα στο Βέρμοντ. «Και είδα την αγία Πόλη, την νέα Ιερουσαλήμ, να κατεβαίνει από τον ουρανό.(Αποκ.21:2) Και η Ιερουσαλήμ είναι φυσικά μία πόλη.
Η θεμελιώδης Χριστιανική εσχατολογία έχει καταστραφεί, είτε από τον οπτιμισμό, που οδηγεί στην Ουτοπία, είτε από τον πεσσιμισμό, που οδηγεί στην Δραπέτευση . Εάν υπάρχουν δύο αιρετικές λέξεις στο Χριστιανικό λεξιλόγιο, αυτές θα έπρεπε να ήταν «οπτιμισμός» και «πεσσιμισμός.» Αυτά τα δύο πράγματα είναι τελείως αντι-βιβλικά και αντι-Χριστιανικά.

Είναι για μας, τους Χριστιανούς, να ανακατασκευάσουμε την μοναδική πίστη, στην οποία δεν υπάρχουν αυταπάτες, καθόλου αυταπάτες, γύρω από το κακό.Aπλά δεν μπορούμε να φέρουμε το κόστος μιάς φτηνής πίστης, η οποία απαιτεί από μας, μόνο να κόψουμε το τσιγάρο και το ποτό, μια μικρή θρησκεία, η οποία υπόσχεται ότι μόνο, σταμάτα να πίνεις καφέ, και το αύριο θα αρχίσει να τραγουδάει. Η πίστη μας δεν βασίζεται σε τίποτε, εκτός από αυτές τις δύο αποκαλύψεις: Ο Θεός τόσο αγάπησε τον κόσμο, και: Ο πεσμένος κόσμος έχει μυστικά, μυστηριακά ανακαινιστεί.
Είμαστε άνθρωποι μιάς συγκεκριμένης παράδοσης, ενός συγκεκριμένου πολιτισμού. Δεν μιλώ για μία ειδική θρησκευτική κληρονομιά του πολιτισμού μας, τις καθεδρικές της Σάρτρ, της Νότρ Ντάμ, ή για την μεγάλη θρησκευτική ποίηση. Μιλώ για την μοναδική κουλτούρα, για την πραγματικότητα, και για την πίστη η οποία παρήγαγε ανθρώπους, σαν τον Δάντη και τον Σέξπηρ και τον Ντοστογιέφσκυ, την πίστη, στην οποία όλο αυτό, που προσπαθώ να πώ εκφράζεται τέλεια: υπάρχει πραγματικό κακό και υπάρχει πραγματικό καλό. Υπάρχει ο κόσμος, που είναι αξιαγάπητος, και υπάρχει ο κόσμος, που είναι μισητός. Υπάρχουν κάθετες και οριζόντιες διαστάσεις της ανθρώπινης ζωής. Τίποτε δεν είναι προδομένο. Τίποτε δεν είναι ακρωτηριασμένο. Όταν υπάρχει χαρά, αυτή η χαρά είναι πλήρης. Όταν υπάρχει λύπη αυτή η λύπη είναι πλήρης. Η ζωή δεν μπορεί να περιοριστεί σ εκείνες τις ψυχολογικές μη αναμενόμενες ευχαριστίσεις και σ όλα τα είδη παρόμοιων πραγμάτων. Πραγματικά νιώθω, ότι το μόνο πραγματικό είδος θρησκείας. είναι η θρησκεία, που είναι κοσμική, θρησκεία η οποία, δεν αρνείται την Πτώση. Θρησκεία, η οποία φέρει μαρτυρία, όχι μόνο για την εσωτερική πίστη, αλλά επίσης για την εμπειρία της ανακαίνισης, η οποία λαμβάνει χώρα εδώ και τώρα. Και αυτή η πίστη και η εμπειρία θα καταδικάσει, σαν δύο αιρέσεις αμφότερα και την Ουτοπία και την Δραπέτευση.

«Όταν ο Υιός του Ανθρώπου θα επιστρέψει, θα εύρει την πίστη στη γή;»(Λκ.18:8) Ίσως να κατευθυνόμεθα προς μία καταστροφή. Δεν είναι για την Χριστιανική εκκλησία να εγγυηθεί, ότι κάθε τι θα γίνει μεγαλύτερο και καλλίτερο. Αυτό είναι Ουτοπισμός. Από την άλλη μεριά, πρέπει επίσης να αποκλείσουμε την Δραπέτευση, σαν μια προδοσία του Θεού, ο οποίος τόσο αγάπησε τον κόσμο. Αυτές οι δύο πραγματικότητες- ο πεσμένος κόσμος. που δημιουργήθηκε καλός- πρέπει να φυλαχθούν μαζί αντινομικά. Αυτή είναι η συνθήκη, εκ των ων ουκ άνευ, την οποία, οι Χριστιανοί ήσαν πάντα ικανοί να βρουν στις αληθινές πράξεις με τις οποίες η Εκκλησία προσδιοριζόταν. Η μία ήταν η διακήρυξη των Καλών Νέων- το ευαγγέλιο. Και η άλλη ήταν το Μυστήριο της Ευχαριστίας. Αυτή η μεγάλη Ευχαριστία, η οποία μας διδάσκει: Θέλεις να καταλάβεις κάτι τι είναι; Φυσικά μπορείς να αγοράσεις ένα λεξικό, ή μπορείς να αγοράσεις μια εγκυκλοπαίδεια. Θέλεις να γνωρίσεις τι είναι το ανθρώπινο σώμα; Αγόρασε φυσικά ένα βιβλίο ανατομίας, κλπ. Αλλά εάν πραγματικά θέλεις να γνωρίσεις τι είναι κάθε τι σ αυτόν τον κόσμο, άρχισε να ευχαριστείς το Θεό γι αυτό. Έτσι δεν θα πέσεις στην αίρεση του υποβιβασμού: του ανθρώπου- σε οικονομία και σεξ, της φύσης- στον ντετερμινισμό. Τότε θα μάθεις ότι ο άνθρωπος έγινε άνθρωπος, όχι διότι εφεύρε τον τροχό,- ενδιαφέρον, εάν θα μπορούσε να γίνει. Ούτε διότι είναι ο Homo Sapiens, ή διότι ανακάλυψε την λογική του Αριστοτέλους. Αλλά έγινε άνθρωπος, όταν έγινε Homo Adoratus, άνθρωπος που ευχαριστεί. Ο άνθρωπος, που δεν λέει στον Θεό, είμαι καθορισμένος (ονοματισμένος) γι αυτό, είναι συνταγματικό μου δικαίωμα να έχω πάντοτε αυτό ή εκείνο. Είναι ο άνθρωπος, που ευχαριστώντας το Θεό, ξαφνικά αναφωνεί: «Ο ουρανός και η γη είναι γεμάτα με την δόξα Σου.» Μόνον εάν θα επιστρέψουμε- από την πτώση μας, από την ομολογία μας, από την νοσηρότητά μας, ή από την φθηνή αισιοδοξία μας- στο πνευματικό οξυγόνο αυτής της κοσμικής ευχαριστίας, η οποία, μας παρέχει τους όρους της αναφοράς, το περιβάλλον της ύπαρξής μας, η οποία, μεταμορφώνει, αυτό το περίφημο, Metro, boulot, dodot! Eάν μόνο μπορέσουμε να ξαναβρούμε αυτή- και, ω!, δεν λείπουν καθόλου τα μέσα,- τότε εμείς δεν θα είμαστε παθητικοί οπαδοί αυτής της αυξανόμενης πόλωσης: είτε Ουτοπία, είτε Δραπέτευση ( και με το «εμείς» εννοώ οι πιστοί, για τους οποίους, ο Θεός είναι, ακόμη, μια Πραγματικότητα).Θα συμμετάσχουμε ενεργά, στη σταθερή διαδικασία, της σωτηρίας του κόσμου, του κόσμου, τον οποίο ο Θεός δημιούργησε,του κόσμου, ο οποίος έπεσε, του κόσμου, ο οποίος έχει ανακαινισθεί (απολυτρωθεί) - μαζί μ' εκείνους που πιστεύουν στην ανακαίνιση.

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ : http://users.otenet.gr/~kerasia/omilies/Shmemann.htm