Τα πρόσωπα του Γάμου,

σχέση και υπακοή στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Προσέγγιση  από επιλογές  των ακολουθιών του Αρραβώνα και του  Γάμου

του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα[1]

ΠΗΓΗ:

Το Μανιτάρι του Βουνού

1. Εισαγωγή.

Πολύ μελάνι έχει χυθεί  τους τελευταίους αιώνες για τις λεγόμενες «σχέσεις των δύο φύλων» γενικώς και των προγαμιαίων και μεταγαμιαίων σχέσεων ειδικώς. Και αν στην κοσμική αντίληψη και ζωή κυριαρχεί ο ερωτισμός[2] και ο σεξισμός[3], στην θρησκευτική κυριαρχεί ο ηθικισμός[4] και ο ευσεβισμός[5].

Και από τις δύο τάσεις απουσιάζει συνήθως η εκκλησιολογική αντίληψη και στόχευση[6]. Σπάνια θεωρείται το γαμήλιο ζευγάρι ως ζευγάρι δύο προσώπων, το ένα αρσενικό και το άλλο θηλυκό, άνδρας και γυναίκα. Συνήθως μιλάμε για άνδρα και γυναίκα, όπου όμως στη σκέψη και την πρακτική κυριαρχεί το χαρακτηριστικό του φύλου και όχι το ανθρώπινο υποκείμενο - πρόσωπο. Αποτρόπαια απόδειξη σ’ αυτό αποτελεί η άμβλωση, ως τρόπος αντισύλληψης. Διότι μ’ αυτή δεν είναι μόνο τα δύο πρόσωπα που λειτουργούν με το χαρακτηριστικό του φύλλου μόνο, αλλά και ο πιθανός καρπός της ερωτικής τους πράξης, το  έμβρυο, το οποίο φέρεται να  αποτελεί μια «μια μάζα από ιστούς»[7].

Μια εκκλησιολογική προσέγγιση με πατερικό φρόνημα, θα μπορούσε να στηριχθεί στις ακολουθίες του Αρραβώνα και του Γάμου, που είναι καρπός της εκκλησιαστικής και πατερικής εμπειρίας και θεολογίας.

2. Οι θεμελιώδεις προσωπικές ευχές

(ακολουθία του εκκλησιαστικού αρραβώνα).

Η ακολουθία του εκκλησιαστικού αρραβώνα αποτελεί κατ’ αρχήν μια σχετικά αυτόνομη ακολουθία. Θα μπορούσε μάλιστα να γίνει μια ειδική και εκτενής μελέτη για την ακολουθία αυτή στην ιστορική της εξέλιξη, τη θεολογική και εκκλησιολογική της σημασία για την πορεία του ζευγαριού και τους περίεργους λόγους που την έφεραν να χάνει αυτή την αυτονομία.

Σήμερα σε μια εποχή που το πλήθος των πολιτικών διαζυγίων που παίρνουν και εκκλησιαστική νομιμοποίηση από μόνο του αίρει το βασικό επιχείρημα για την μη ξεχωριστή ιερολογία του από αυτήν του γάμου[8], η οποία κρατάει από την εποχή του σχίσματος της ελλαδικής Εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο (1833). Η ιδιαίτερη αντιμετώπιση αυτής της ακολουθίας μπορεί να δώσει διαστάσεις σε πολλά ζητήματα που αφορούν το ζήτημα της σχέσης δυο νέων ανθρώπων εντός του εκκλησιολογικού  χωροχρόνου.

 Πριν μπει λοιπόν το «ευλογητός ο Θεός…» γι’ αυτή την ακολουθία,  τίθεται ως πρώτο γεγονός από τον ιερέα η ομολογία κάθε ενός νεόνυμφου, ότι δηλαδή θέλει με ελεύθερη βούληση την εκκλησιολογική σύζευξη, με ό,τι αυτή συνεπάγεται. Δυστυχώς πολλές φορές στην εποχή μας και στη χώρα μας παρατηρείται το φαινόμενο της προσπέρασης αυτής της καθοριστικής εκκλησιαστικής φάσης. Σε μια εποχή δηλαδή που συχνά δημοσιοποιούνται λόγοι «ανωτέρας βίας» ή συμφέροντα παντοειδή τα οποία  βεβαίως οδηγούν σε εικονικούς γάμους …

  Μετά απ’ αυτό, αρχίζει η  καθ’ αυτό ακολουθία του Αρραβώνα[9] στα ειρηνικά,  που αντιστοιχεί στην  συμβολική τοποθέτηση του εισαγομένου ζεύγους στον χώρο της «κάθαρσης», όπου μετά τις τέσσερις γενικές,  αναπτύσσονται οι  έξι ειδικές ευχές.

Οι ευχές αυτές, ξεκινώντας από την «σωτηρία» που είναι ο τελικός σκοπός της «εν Χριστώ ζωής»,  συνεχίζουν με φθίνουσα πνευματική θεολογική αξία, ώστε να καταλήξουν σε εκείνο  το στάδιο του ζεύγους, που σηματοδοτεί το τέλος της προσωπικής τους κάθαρσης και την αρχή του φωτισμού τους, δηλαδή στην «πνευματική παρθενία», που συμβολίζει η ακολουθία των στεφάνων (γάμου). 

Η πρώτη ειδική ευχή[10] στοχεύει λοιπόν στη σωτηρία των δύο προσώπων ονομαστικά. Πρόκειται για την ευχή που επιβεβαιώνει το κεντρικό στόχο των δύο προσώπων μετά το βάπτισμά τους, ώστε με τη χάρη του Θεού να είναι πάντα ο απλανής αστέρας του νέου ζευγαριού.

 Η δεύτερη[11] αναφέρεται στην παροχή (από το Κύριο) τέκνων «εις διαδοχήν  γένους» και σε όλα εκείνα τα αιτήματα, τα  σχετικά με το στόχο της προσωπικής σωτηρίας. Η παροχή τέκνων προς αυτό το «συμφέρον[12]», με την απαιτούμενη καλλιτεκνία[13], δημιουργεί εκείνο το συλλογικό υποκείμενο μικρής κλίμακας, αντίστοιχο του μοναστικού[14] κοινοβίου, που δύναται να οδηγήσει τα πρόσωπα στον εικονισμό[15] της Εκκλησίας, έχοντας ως ορατό κριτήριο την καλλιτεκνία…

 Αξίζει εδώ να σημειώσουμε πως ούτε ευχή για το πλήθος των τέκνων αναφέρεται, ούτε έχομε ειδική  αναφορά  για  συγκεκριμένο γένος. Αυτό μένει ελεύθερο και απροσδιόριστο. Πιθανά αφορά το εν γένει ανθρώπινο γένος.

Στην τρίτη προσωπική ευχή[16] επιζητείται τόσο η αγάπη η τέλεια, που είναι ως γνωστό καρπός του Αγίου Πνεύματος με όλα τα βαθιά ειρηνικά χαρακτηριστικά της, αλλά και η καταπεμπόμενη θεία βοήθεια, δηλαδή όλες εκείνες οι άκτιστες ενέργειες για το σκοπό αυτό.

Επειδή τα θεία χαρίσματα δεν δεσμεύονται, με διαλεκτική συνέργεια επιζητείται στην τέταρτη ευχή[17] η διαφύλαξη των προηγουμένων και η συνεχής αύξησή τους (ευλογία), στο βαθμό που τα δύο πρόσωπα συνεισφέρουν αμοιβαία εσωτερική ομόνοια (ψυχών και σωμάτων[18]) και βέβαιη πίστη και εμπιστοσύνη μεταξύ τους.

Η πέμπτη ευχή[19] αναφέρεται στο συνολικό βίο των δύο προσώπων, τόσο στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων[20] (βιωτή), όσο και στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο[21] (πολιτεία). Η ευχή και αναφορά αυτή επιζητά και στα δύο επίπεδα το «άμεμπτο», δηλαδή το αψεγάδιαστο και ανεπίληπτο του ήθους, χωρίς παράπονα δηλαδή από τους τρίτους.

Η έκτη και τελευταία προσωπική ευχή[22] των ειρηνικών, αναφέρεται στο ανώτατο χάρισμα για την «πνευματική κάθαρση» στο ζευγάρι, στο χάρισμα του «τίμιου»[23] γάμου και της «αμίαντης» κοίτης.

Πρόκειται, για εκείνο το στάδιο «κάθαρσης» των προσώπων  του ζεύγους, όπου τους χαρίζεται η πνευματική «παρθενία»[24] και οδηγείται το ζεύγος στον «εικονισμό»[25] του μυστηρίου της Εκκλησίας.

Μακάρια είναι τα ορθόδοξα ζευγάρια που είτε με ακραίο[26] νηπτικό δρόμο, είτε με ενδιάμεσα[27] στάδια οικονομίας του πνευματικού αγώνα τους, γίνονται τελικά δέκτες τέτοιων ουράνιων χαρισμάτων, απαρχή του σταδίου του «θείου φωτισμού».

3. Η οριζόντια και κάθετη  υπακοή ως σχέση ελευθερίας

(αποστολικό ανάγνωσμα της ακολουθίας του γάμου).

α) Οι στίχοι 20-33 του Ε΄ κεφ. της προς Εφεσίους επιστολής του Απ. Παύλου, αποτελούν το αποστολικό ανάγνωσμα στην Ακολουθία του Γάμου. Κατανοούμε επομένως την ιδιάζουσα σημασία τους. Το κείμενο είναι διδακτικό, με τεράστια προβολή στο επίπεδο του εκκλησιολογικού δόγματος, επομένως και του εκκλησιαστικού ήθους και φρονήματος. Για τη μελέτη του μπορεί να χωριστεί σε τρεις ενότητες.

Στην πρώτη (22-24) θίγεται το νόημα της (πάντα με ελευθερία) υποταγής της γυναίκας στον άνδρα της, «ως τω Κυρίω».  Στην δεύτερη (25-31) αναλύεται η «υποταγή» του άνδρα στη γυναίκα, που είναι η αγάπη του προς αυτήν.

Στην τρίτη και τελευταία (32-33) εντάσσεται ο γάμος στο Ένα Μυστήριο της Ενανθρώπησης, στη σχέση του Χριστού με την Εκκλησία Του και στον εικονισμό  της δια της σχέσης των συζύγων, που παίρνουν καινούργιο πια περιεχόμενο, μέσα απ’ αυτή την προοπτική.

Πάντως το όλο νόημα της περικοπής ευρίσκεται μέσα στο όλο διδακτικό μέρος του Ε΄ κεφ.  της επιστολής και ειδικότερα στους δυο προηγούμενους στίχους (20-21). Πάνω σ’ αυτούς δείχνεται η στενή σχέση της Ευχαριστιακής ζωής των πιστών με την αλληλο-υποταγή τους. Για όλα τα δώρα του Θεού Πατέρα (κτιστά και άκτιστα) η Ευχαριστία γίνεται πάντοτε «εν ονόματι του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού»[28] (έμμεσος υπαινιγμός της νοεράς ευχής). Και γίνεται δια της υποταγής του ενός στον άλλον, αλλά πάντοτε «εν φόβω Χριστού».

Ο «φόβος Χριστού» νοηματοδοτεί όλο το πνεύμα της αλληλο-υποταγής των πιστών. Και υποδηλώνει τον προσωπικό, σταδιακό, ασκητικό, ελεύθερο και «εν Αγίω Πνεύματι» τρόπο έν-ταξης του ίδιου θελήματος[29] του ενός πιστού στον άλλο.

Ειδική, αλλά κεντρική περίπτωση στη ζωή αυτού του πνεύματος, έχομε στο γαμήλιο ζευγάρι εντός του εκκλησιαστικού γάμου άνδρα και γυναίκας. Γι’ αυτό ο Απόστολος Παύλος αμέσως εισχωρεί σ’ αυτό το χώρο και θα δει το ζήτημα τόσο πρακτικά, όσο και μεστά σε δογματικό περιεχόμενο.

β) Στην πρώτη ενότητα ο δάσκαλος Παύλος πρώτα απευθύνεται στη γυναίκα. Της φανερώνει πως πέρα από κάθε άλλη υποταγή ως πιστού προσώπου στην εκκλησιαστική κοινότητα, σημασία ζωής και θανάτου έχει η υποταγή στον καθ’ αυτό «πλησίον» της, τον δικό της – «ίδιο» άνδρα. Τονίζεται δε πως αυτή γίνεται   «ως τω Κυρίω»,  δηλαδή και με ελευθερία[30]. Σκανδαλίζει προκλητικά, και   ιδίως στη σημερινή εποχή των «ατομικών δικαιωμάτων»[31], εκ πρώτης όψεως μια τέτοια υποταγή της γυναίκας προς τον άνδρα και μάλιστα «όπως στον Χριστό».

Όμως, ο βαθύς γνώστης των ανθρωπίνων σχέσεων Παύλος, πριν κλείσει την συντακτική περίοδο, σπεύδει να εξηγήσει την πηγή από  την οποία απορρέει αυτή η ιδιαίτερη «υποταγή». Θεωρώντας το ανδρόγυνο ως έναν ανθρώπινο οργανισμό, φανερώνει πως σ’ αυτόν ο άνδρας λειτουργεί (οφείλει να λειτουργεί κυρίως) ως κεφαλή.

Δεδομένου ότι η κεφαλή θεωρείται το κέντρο του νευρικού συστήματος και ο χώρος προ-φύλαξης του εγκεφάλου, ο άνδρας θεωρείται συμβολικά ο χώρος προ-φύλαξης και το κέντρο της νοήσεως, της λογικής, της διάνοιας του νέου οργανισμού. Η γυναίκα (του) φανερώνεται σαν το υπόλοιπο και όλον κορμί του οργανισμού, που προ-φυλάσσει το κέντρο του κυκλοφορικού συστήματος, την καρδιά, το νωτιαίο μυελό, τους πνεύμονες, κλπ, ως ο χώρος δηλαδή που συμβολίζει τη κυκλοφορία της ζωής. Να μη ξεχνάμε πως Εύα, η πρώτη γυναίκα του γήινου παραδείσου,  σημαίνει Ζωή. Και ότι μέσα στον Αδάμ υπήρχε ήδη η Εύα[32].

Κατόπιν ο Παύλος βάζει ένα πιο  τολμηρό επίπεδο προσέγγισης. Παραλληλίζει αυτή τη σχέση με αυτή του Χριστού με την Εκκλησία. Ο «Νυμφίος» Χριστός, μέγας εραστής της ανθρωπότητας, ο Λόγος του Θεού Πατρός, είναι η κεφαλή, ως Λόγος, της Εκκλησίας. Με τον περιθωριακό τρόπο ενανθρώπησής Του,  τον ξεχωριστό βίο Του και αποκορύφωμα το   θείο πάθος Του ελκύει προς Αυτόν κάθε λογικό άνθρωπο που τον ποθεί ή τον ανιχνεύει. Η ελεύθερη αυτή εμπιστοσύνη – πίστη μετατρέπεται σε υποταγή «εν Αγίω Πνεύματι»[33], μεταμορφώνεται σε αδελφοποίηση με τον Χριστό και καταλήγει στο τέλος σε υιοθεσία από τον Θεό Πατέρα.

Στο συλλογικό επίπεδο εκφράζεται ως υποταγή της εκκλησιαστικής κοινότητας στο Χριστό[34], ως υποταγή των Αγίων, ως υποταγή της Εκκλησίας στο Χριστό - Κεφαλή. Και αυτή η πορεία, πάντα σταδιακή (κάθαρση – φωτισμός – θέωση) είναι άλλου είδους από τις αυταρχικές και επιβαλλόμενες υποταγές στη φθορά και το θάνατο.

 Μάλιστα, αφού η «εν Κυρίω Ιησού»[35] υποταγή δεν είναι κάτι το αξεπέραστο, η υποταγή της γυναίκας στον άνδρα, όπως της Εκκλησίας στο Χριστό, μπορεί να γίνει στην πορεία «φυσική επιλογή της». Τότε μεταμορφώνεται «εν παντί», αφού τον άνδρα της αυτή τον επέλεξε αρχικά και συνεχίζει να αποδέχεται, πάντα με ισότιμο τρόπο. Ο «ίδιος ανήρ» γίνεται τότε γι’ αυτήν μια ορατή εικόνα του Χριστού, έστω και αρκετά φθαρμένη, εφόσον κάθε άνθρωπος είναι μια τέτοια εικόνα. Και όσο η αγιότητα αυξάνει, τόσο αυτή η εικόνα καθαρίζει και τόσο η υποταγή αυξάνει.

Είναι επίσης αυτονόητο πως ανάλογα το βαθμό που άνδρας της την  επηρεάζει στον βιορυθμό της, επηρεάζει και τον τρόπο υποταγής της σ’ αυτόν.  Οι αστοχίες – αμαρτίες του άνδρα  όμως επηρεάζουν και αρνητικά αυτή την υποταγή, που στην εποχή μας οδηγούν συχνά μέχρι και τον  πλήρη μηδενισμό της, δηλαδή οδηγούν σε πλήθος διαζυγίων, ως απόδειξη της αποτυχίας της  υγιούς  υποταγής.  

Γι’ αυτό το λόγο ο Παύλος ως διακριτικός γέροντας απευθύνεται στη γυναίκα για να ζητήσει την υποταγή της στον άνδρα της και όχι στον άνδρα,  για νομιμοποίηση εξουσιαστικού δικαιώματος πάνω της. Έτσι μια τέτοια ελεύθερη υποταγή, ως καρπός αμοιβαίας εμπιστοσύνης, συμβολίζει και εκφράζει ένα νέο επίπεδο απόταξης του σατανά, ως διαβολέα  στην δημιουργία μιας αγαπητικής σχέσης. Πρόκειται για απόταξη της σατανικής επιρροής με απομάκρυνση του κοσμικού φρονήματος, δηλαδή του ιδίου θελήματος.

Βλέπουμε λοιπόν πως εδώ έμμεσα ο Παύλος, ως διακριτικός,  διεισδύει στη ρίζα του προσωπικού κακού, ίδια με την πτώση στον γήινο παράδεισο που ήταν η ψευδαίσθηση ελπίδας θέωσης μέσω της αποκλειστικής χρήσης του καρπού της κτιστής φύσης, μέσω της εγωιστικής – διανοητικής αποδοχής του ιδίου θελήματος της Εύας. Κατά το κείμενο ούτε  καν ο Αδάμ ερωτήθηκε γι’ αυτή την απόφαση…, μετά την απόρριψη εντός της του δημιουργικού συμβολαίου θέωσης. Δηλαδή η μη  θόλωση του νου της γυναίκας ως τάση, έχει ως απαραίτητο όρο, εντός του εκκλησιαστικού γάμου, την αποδοχή τουλάχιστον του νου του άνδρα της «ως τω Κυρίω», ως σταθερού  δεύτερου πόλου.  Γι’ αυτό προβάλλεται στη γυναίκα  πάντα στην ορθόδοξη παράδοση  το πρότυπο της Παναγίας, ως της γυναίκας της απεριόριστης υπακοής και της πονεμένης μητέρας.

γ)  Η δεύτερη ενότητα, παρότι μεγαλύτερη  σε στίχους και λέξεις, θίγει τον έτερο πόλο της ανδρόγυνης σχέσης. Η λαθεμένης προοπτικής «αγάπη» του Αδάμ στην πρόταση της Εύας για αποδοχή του κτιστού καρπού ως τρόπου θέωσης, συναισθηματικής και αισθητικής μόνο διάστασης, αποδεικνύει μια άλλη όψη απολυτοποίησης του ιδίου θελήματος. Ο Απόστολος Παύλος αλλού δείχνει πως ένα πρώτο αλλά θεμελιώδες επίπεδο διάρρηξης του ιδίου θελήματος είναι η συμφωνία[36] στην πνευματική ζωή. Μια συμφωνία η οποία άρχεται από την ερωτική πράξη - συνουσία και η οποία σχετίζεται με την πνευματική ανέλιξη του ζεύγους. Εξάλλου η αγάπη του άνδρα προς τη γυναίκα του - «τούτο νυν οστούν εκ των οστέων μου και σαρξ εκ της σαρκός μου. Αύτη κληθήσεται γυνή, ότι εκ της σαρκός μου ελήφθη αύτη[37]» - οδηγεί στη θέωση μόνο εφόσον ο τρίτος πόλος είναι η Πνοή Ζωής, δηλαδή οι άκτιστες ενέργειες του Αγίου Πνεύματος. Ο κτιστός καρπός της γης δεν είναι πόλος, είναι απλά πεδίο και μέσον.

Ο Αδάμ λοιπόν αρνήθηκε να θυσιάσει το ίδιον θέλημά του, μπροστά στο θέλγητρο τόσο του γήινου καρπού, όσο  και της φθοροποιού παράκλησης – πρόκλησης της Εύας. Ο Αδάμ αγάπησε με άστοχο τρόπο της Εύα του, γι’ αυτό ο άνδρας  έχει ανάγκη ένα άλλο πρότυπο άνδρα, αυτό του Χριστού. Με άλλα λόγια ο Αδάμ απέτυχε να γίνει ιερέας της κτίσης, να διεισδύσει στη σάρκα του κόσμου και να την αναφέρει στο δημιουργικό κέντρο, τον Τριαδικό δημιουργό. Αντίστοιχα η Εύα –Ζωή δεν κατάφερε να προφυλάξει, να ζωοποιήσει και να προστατεύσει την ανδρική προσπάθεια του Αδάμ[38].

Ο Χριστός δεν εμποδίστηκε λοιπόν από τα γερασμένα και αντιαισθητικά στοιχεία της ανθρωπότητας (ιστορικές ρυτίδες) ούτε από  τις εγωιστικές και χρησιμοθηρικές ιδιοτροπίες των ανθρώπων (σπίλους) για να δείξει την αγάπη του σ’ αυτήν. Αγάπησε το βαθύτερο είναι της, στο πρόσωπο όσων δεν βολεύονται με λίγο ήλιο και θυσιάστηκε μέχρι σταυρικού θανάτου.

Η αντίρροπη πορεία των ανθρώπων προς την αληθή αγάπη απαιτεί να γίνει «εν ρήματι» ελεύθερης αναζήτησης και αποφασιστικής  αποδοχής της Αλήθειας.  Είτε αυτή γίνεται σπερματικά (με αποκορύφωμα την Παναγία), είτε νοερά (νοερά προσευχή), είτε  ευχαριστιακά στα «σα εκ των σων κατά πάντα και δια πάντα» στην εκκλησιαστική και ευχαριστιακή κοινότητα.

Με τον ίδιο τρόπο προτρέπει ο Παύλος τον άνδρα να αγαπά την γυναίκα του και να ζωογονεί κάθε «ρήμα» που οδηγεί στην ανάπτυξη της τρίπολης σχέσης (άνδρας – Χριστός - γυναίκα)[39] και να αρνείται αγαπητικά κάθε «ρήμα» που οδηγεί στη διάρρηξή της. Πρόκειται για μια δύσκολη αποστολή του άνδρα,  εξίσου δύσκολη με την «υποταγή» της γυναίκας του… 

Έτσι αυτός ο τρόπος αγάπης του άνδρα στη γυναίκα του αποτελεί παράλληλο σκάνδαλο, ειδικά για την εποχή μας, που έχει αναγάγει σε μέγιστο αγαθό τα ατομικά δικαιώματα και την ατομική ελευθερία, χωρίς υποψία για το ότι αυτή είναι μια αλλοτριωμένη αντίληψη για τη φύση του ανθρώπου. Η γυναίκα για τον άνδρα δεν είναι λοιπόν ένα αντι-κείμενο σώμα, αλλά το δικό του σώμα, μέρος του τριπολικού εαυτού του.

Έτσι δεν είναι ορθό να αντικειμενοποιεί το «δικό του σώμα», να το εκμεταλλεύεται, να το εξουσιάζει, να το καταπιέζει, πολύ δε περισσότερο να το εμπορευματοποιεί. Αντίθετα είναι φυσικό να το περιποιείται, να τιμά, να θυσιάζεται, να αγαπά. Υπόδειγμα γι’ αυτό είναι ο τρόπος που φέρεται ο Χριστός στην Εκκλησία Του.

Πως αλλιώς άλλωστε θα εύρισκε νόημα το γραφικό: «αντί τούτου εγκαταλείψει άνθρωπος τον πατέρα αυτού και την μητέρα και προσκοληθήσεται προς τη γυναίκα αυτού, και έσονται οι δύο εις σάρκαν μίαν»[40], όταν απευθύνεται προς τον άνδρα μέσα σε μια ανδροκρατική και πατριαρχική κοινωνία, όταν νυμφεύεται; Πως θα είχε νόημα η διαδικασία ενοποίησης σε μία σάρκα; Αυτή λοιπόν η διάφανη αγάπη που οφείλει να καλλιεργεί ο άνδρας «εν Πνεύματι Αγίω» προς τη γυναίκα του, όσο δύσκολη φαντάζει, τόσο θεραπευτική αποδεικνύεται για το ζευγάρι. Κριτήριο είναι η καλλιτεκνία των παιδιών τους, που ανατρέφονται έτσι «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου» μέσω του υποδείγματος των γονέων τους, με ελάχιστα λόγια κατήχησης…

Τα λόγια του Παύλου προς τον άνδρα είναι πολύ περισσότερα απ’ ότι στη γυναίκα για πολλούς λόγους. Το γεγονός της ανδροκρατικής και πατριαρχικής συνήθως ανατροφής δημιουργεί το σύνδρομο της εξουσίας του άνδρα πάνω στη γυναίκα. Γι’ αυτό η θυσιαστικού προσανατολισμού αγάπη είναι μια πολύ δύσκολη υπόθεση, που δεν επιτυγχάνεται σε γρήγορο χρονικό διάστημα. Απαιτείται μακροχρόνια ασκητική διαδικασία, υπομονή και φάσεις μετάνοιας από τις συχνές αστοχίες. Γι’ αυτό το πρότυπο, ο σταυρωθείς και αναστάς Ιησούς Χριστός,  προβάλλεται μπροστά στον άνδρα ως ένα ορατό συνεχές. Είναι τυχαίο το ό,τι προβάλλεται στο τέμπλο των ορθοδόξων ναών μπροστά στα μάτια των ανδρών;

δ) Διδάσκοντας ο Παύλος και τους δυο ασθενείς και ημιτελείς στα πνευματικά πόλους του ενός ανδρογύνου οργανισμού, μας οδηγεί εκ παραλλήλου και στον εσωτερικό κόσμο[41] κάθε ανθρώπινης ύπαρξης. Παρόμοια θεραπευτική ακολουθείται για την ενότητα του νου (άνδρας) και καρδιάς (γυναίκα),[42] κάθε  νηπτικού ορθοδόξου. Είναι ανάγκη όμως να τονίσουμε ότι η πνευματική «καρδιά» δεν εντοπίζεται στο σωματικό όργανο, αλλά σε όλη την ύπαρξη[43].

Η θεραπευτική αυτή[44] είναι η κύρια διεργασία  προσωπικής κλίμακας στην ασκητική των μοναχών μέσω της νοεράς ευχής[45]. Και αν η ευχή αυτή είναι αναγκαία και για τους έγγαμους, το ίδιο και η υποταγή των μοναχών στον επιλεγμένο γέροντά τους αντικαθιστά την έλλειψη ερωτικού και γαμικού συντρόφου για την καταπολέμηση του ιδίου θελήματος[46].

Κατανοούμε λοιπόν πως το μυστήριο του γάμου είναι μέγα, γιατί εικονίζει ουσιαστικά έμπρακτα και ορατά το Ένα και Μέγα Μυστήριο της  Θείας Οικονομίας, το μυστήριο του «γάμου του Αρνίου με την Εκκλησία»[47]. Δηλαδή το μυστήριο της διαδικασίας οντολογικής ένωσης του Χριστού με τους ανθρώπους σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Το πρώτο έχει ως υπόδειγμα της ένωσής Του με τον ορθόδοξο ασκητή μοναχό/μοναχή και το δεύτερο με το ορθόδοξο ασκητικό  έγγαμο ζευγάρι.

Αναλογιζόμενοι αυτούς τους οντολογικούς εικονισμούς, διαπιστώνουμε ότι ο Χριστός εν Αγίω Πνεύματι είναι στο κέντρο της πνευματικής πορείας. Στον γάμο έχομε το τρίπολο άνδρας – Χριστός – γυναίκα και στο μοναχισμό γέροντας – Χριστός – μοναχός/μοναχή.  Μέσω αυτής της οντολογικής άρνησης του ατομισμού πορεύεται ο πιστός στο δρόμο της κάθαρσης – φωτισμού – θέωσης  σε μια αέναη πορεία. Το ανδρόγυνο λοιπόν γίνεται το πιο ορατό τρίπολο εικόνισμα της σωτηρίας του κόσμου, μέσα στον οποίο κινείται αισθητά, αλλά και πνευματικά στο χωρόχρονο του Γάμου του Αρνίου.

Και επειδή «το δέντρο εκ του καρπού γιγνώσκεται», χωρίς να  μιλάμε απόλυτα, η  καρποφορία φαίνεται κατ’ αρχήν από την καλλιτεκνία των παιδιών[48], όπως φαίνεται και η καλλιτεκνία των πνευματικοπαίδων υποτακτικών στο μοναχισμό. Όταν ο καρπός αυτός είναι υπαρκτός, τίποτα δεν σταματά την πορεία αγάπης προς την κοινωνία, που ξεδιπλώνεται σε πολλά επίπεδα αγάπης και αγώνα. Τα ιστορικά φαινόμενα της φιλοξενίας, της αλληλεγγύης[49], της (ε)ξέλασης, της ανάπτυξης συλλογικοτήτων, των αντιστασιακών αγώνων είναι ευρύτεροι καρποί που έχουν σχέση και με την εκκλησιαστική πορεία των γάμων. Αν στην εποχή μας βλέπουμε μια μείωση αυτών των εκφράσεων, ας αναλογιστούμε το πόσοι γάμοι είναι αληθινοί και μεταξύ των «ορθοδόξων λαών»….

ε)  Μένει ένα τελευταίο ερώτημα: Τι άραγε να σημαίνει η λέξη φόβος που μεταχειρίζεται ο Παύλος και με τον οποίο τελειώνει το αποστολικό ανάγνωσμα στην ιερολογία του ορθόδοξου γάμου; Σημαίνει απλά ένα σεβασμό της γυναίκας  στο πρόσωπό του άνδρα της; Έχω την εντύπωση πως κάτι πολύ βαθύτερο συμβαίνει για μια τέτοια έκφραση[50].  Ο φόβος της γυναίκας δεν αφορά μόνο την ίδια και την ευθύνη της για μια παθητική υποταγή της στον άνδρα.

Πρόκειται για μια τελευταία παρακαταθήκη που αφήνεται στα χέρια της, στην καρδιά της, στη σκέψη της, στην πρακτική και προσευχή της. Από τη μια είναι ανάγκη να βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση για να διακρίνει πότε είναι απαραίτητο να υποτάσσεται ασυζητητί, πότε με δικές της αμφιβολίες, πότε με προσθήκη δικών της σκέψεων, προτάσεων, πρακτικών. Συχνά μάλιστα είναι ανάγκη, λόγω αυτού του ιερού φόβου[51], να υπερβαίνει τον «ρόλο» της και να ηγείται αυτή στο ταξίδι του γάμου. Τέτοιες δυσκολίες για να εκφράσει δημιουργικά το φόβο της είχε ως γνωστό η γυναίκα του Αγίου Φιλαρέτου[52], η οποία δεν ήταν ικανή να υποταχθεί στα τεράστια βήματα αγάπης που ξεχείλιζαν από την αγία ζωή του άνδρα της.

Πολύ δε περισσότερο να μην υποτάσσεται και να φοβάται, όταν ο άνδρας της ξεφεύγει από την αγάπη που οφείλει να αναπτύσσει σ’ αυτήν «εν Κυρίω» και να αρνείται να ακολουθήσει τέτοιες αστοχίες, παραμένοντας προσηλωμένη και σταθερή στην ορθόδοξη πίστη και πρακτική. Ένα τέτοιο καθήκον έδειξαν πολλές τέτοιες γυναίκες, μένοντας δίπλα σε δύστροπους[53] ή και άπιστους συζύγους, χωρίς να αφήσουν την πίστη τους στα σκουπίδια. Η ζωή της βασίλισσας Θεοδώρας[54], και όχι μόνο,  μας το θυμίζει κάθε Κυριακή της Ορθοδοξίας…

Επίλογος

Ζούμε σε μια εποχή όπου τα διαζύγια των ορθοδόξων κοσμικών πληθαίνουν και στη χώρα μας[55]  με τρομερή τάση αύξησης  στους νέους γάμους. Το τραγικό είναι πως πέρα από τα κοινωνικά προβλήματα που συνεπάγονται, συνεπάγονται μια ακόμη κρίση στο χώρο της ιστορικής και «θεσμικής» ορθόδοξης Εκκλησίας. Το ιδεολόγημα της απαγόρευσης της ξεχωριστής ιερολογίας του εκκλησιαστικού αρραβώνα, με απειλή ποινής στον ιερέα που θα το κάνει, με επιχείρημα τι θα συμβεί εκκλησιολογικά με τους διαλυμένους αρραβώνες έχει ήδη καταρρεύσει. Οι χιλιάδες διαλυμένοι και «πνευματικά» γάμοι το αποδεικνύουν[56].

Το μεγάλο πρόβλημα μάλλον είναι η «ευκολία» με την οποία πραγματοποιούνται, χωρίς εκκλησιολογική κατεύθυνση, χωρίς να γνωρίζουν συνειδητά οι νεόνυμφοι το περιεχόμενο του – μαρτυρικού[57] - χορού του Ησαΐα. Είναι τυχαίο επίσης ότι χιλιάδες γάμοι πραγματοποιούνται σε περιόδους επίσημης νηστείας ή σε ημέρα Παρασκευή; Και αν οι θεωρίες για ιερολογική ανανέωση φαντάζουν ως νέα ήθη, η παγίωση του προβληματικού περιεχομένου των «γάμων», με ένδυμα εκκλησιαστικό, δεν αποτελεί μείζον ζήτημα;

Φτάνει να δουν τα ζευγάρια που παλεύουν μόνο τον εαυτό τους;  Μήπως χρειάζεται να δούμε το γάμο με όλα τα θεολογικά του στοιχεία, σε  μια βάση που ταυτόχρονα θα διαφυλάσσει τον εκκλησιολογικό του χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα θα αντιμετωπίζει πολυεπίπεδα την απόσταση αυτού του χαρακτήρα από το μέσο θρησκευτικό γάμο, που συνήθως ή διαλύεται ή σαπίζει;

Η ευθύνη μάλλον δεν βαρύνει μόνο τους θεσμικά υπεύθυνους. Τουλάχιστον βαραίνει εμάς τους εγγάμους, ειδικά μάλιστα όταν στην ευθύνη μας μεγαλώνουμε και παιδιά. Παιδιά  σε μια νέα εποχή που μάλλον διεισδύει και εντός των τειχών της θεσμικής εκκλησίας με απρόβλεπτες συνέπειες…

Το πρώτο που έχουμε να κάνουμε είναι ισχυροποιήσουμε εν Χριστώ το δικό μας γάμο[58] και το δεύτερο να  εξωτερικεύσουμε αυτή την  κραυγή πόνου  στους πνευματικούς, και να αφήσουμε στη διαμάχη τους συντηρητικούς και φιλελεύθερους που για άλλα αγωνιούν… 

Η αύξηση της συμφωνίας, της σωφροσύνης και της  αγάπης, της ευτεκνίας και της καλλιτεκνίας, της κοινωνικής προσφοράς του ζεύγους, αλλά ιδίως της ευχαριστιακής τους επικέντρωσης  παραμένουν εκκλησιολογικά το βαρύκεντρο του ορθόδοξου γάμου, ό,τι και αν συμβεί…

Χριστούγεννα 2006.