Τι σημαίνει η φράση

 «Ευλογημένη η είσοδος των αγίων σου, πάντοτε...»,

που λέγεται από τον ιερέα κατά την μικρά είσοδο;

Ιωάννου Φουντούλη, Καθηγητού Πανεπιστημίου

     Η ερμηνεία της φράσεως αυτής, της κατά τα άλλα τόσο σύντομης και απλής, παρουσιάζει πάρα πολλές δυσχέρειες, γιατί δεν είναι σαφές που αναφέρονται και τα δύο σκέλη της: ποιά είναι «η είσοδος», που ευλογείται, και ποιοί είναι οι άγιοι ή τα αγία, για τους οποίους ή για τα οποία ο λόγος στο δεύτερο μέρος της.

Εκτός από την κρατούσα μορφή που σημειώνεται στην ερώτηση, στα χειρόγραφα απαντούν διάφορες παραλλαγές, που ίσως μπορούν να διευκολύνουν την αναζήτηση μας:

«Ευλογημένη η είσοδος των αγίων σου, Κύριε...», η συνηθέστερη παραλλαγή, ή η σπανιώτερη: «Ευλογημένη η αγία είσοδος της θείας λειτουργίας των αγίων σου, Κύριε, πάντοτε...». Στη δευτέρα αυτή μορφή προφανώς επιδιώκεται η διαφοροποίηση από την ευλογία της εισόδου κατά τον εσπερινό ή ακόμη και την παρόμοια ευλογία που απαντά σε κώδικα του ΙΔ’-ΙΕ’ αιώνος, στην ακολουθία τού μικρού αγιασμού: «Ευλογημένη η είσοδος διά της τεκούσης σε Θεοτόκου, Χριστέ ο Θεός ημών, πάντοτε...». Στην ενδιάμεση μορφή («Ευλογημένη η είσοδος των αγίων σου, Κύριε...») την συναντούμε και στην ακολουθία της ασματικής τριθέκτης, ενώ σε μια άλλη παραλλαγή απαντά στην έναρξη των λιτανειών ή στην λιτανευτική μετάβαση από τον κυρίως ναό «εν τη πλαγία» για την τέλεση τού λυχνικού κατά την μαρτυρία τού αγίου Συμεών Θεσσαλονίκης: «Ευλογημένη η δόξα Κυρίου εκ τού τόπου τού αγίου αυτού, πάντοτε...» («Διάλογος», κεφ. 352). Ό λες τις περιπτώσεις η φράση συνοδεύεται με ευλογία διά της χειρός του ιερέως, εισάγεται δε με την διακονική παρακέλευση «Ευλόγησαν, δέσποτα, την αγίαν είσοδον». Μόνο σε λίγους κώδικες διαφοροποιείται η διακονική προτροπή στην θεία λειτουργία• «Ευλόγησαν, δέσποτα, την μικράν είσοδον».

Τέλος, χρήσιμο είναι να σημειωθεί ότι η ευλογία αυτή της εισόδου και η φράση που την συνοδεύει δεν ανήκει στο αρχικό κείμενο της θείας λειτουργίας. Πρέπει να έχει εισαχθεί κατά το τέλος τού ΙΒ’ αιώνος, γιατί δεν μαρτυρείται από τις παλαιότερες πηγές και από τα αρχαία χειρόγραφα.
Σ’ όλες τις ως άνω περιπτώσεις (μικρά είσοδος της θείας λειτουργίας, εσπερινός και τριθέκτη) ο ιερεύς βρίσκεται επί κεφαλής μιας λιτανευτικής πομπής που κατευθύνεται προς το άγιο βήμα, στέκεται δε στο μέσο του ναού, «εν τω μεσονάω» ή «εν τω συνήθει τόπω», ατενίζοντας προς ανατολάς. Ο δε διάκονος, κατά την Διάταξη τού Πατριάρχου Φιλόθεου, λέγοντας το «Ευλόγησον, δέσποτα, την αγίαν είσοδον» «δείκνυσιν άμα και προς ανατολάς μετά τού οραρίου ούτως, ως κρατεί αυτό», και ο ιερεύς τότε ευλογεί «ποιών σταυρόν κατά ανατολάς».

Ο ιερεύς καλείται να ευλογήσει «την αγίαν είσοδον» και ευλογεί «την είσοδον». Η λέξη έχει δύο δυνατότητες ερμηνείας. «Είσοδος» μπορεί να είναι και η πύλη του αγίου βήματος, που βρίσκεται ακριβώς εμπρός από τον ιερέα, προς την οποία δείχνει ο διάκονος με το οράριο και από την οποία εντός ολίγου θα εισέλθουν διάκονος, ιερεύς και οι τυχόν συλλειτουργοί στο άγιο βήμα. Αυτή σωστά χαρακτηρίζεται από τον διάκονο ως «αγία» - αγία είσοδος του ιερού βήματος. Αυτή ευκαίρως, λοιπόν, επί τη μελλοντική εισόδω, ευλογείται, όπως ύστερα από λίγο ευλογείται η άνω καθέδρα. Προφανώς η ευλογία της εισόδου στηρίζεται σε μια πανάρχαια πράξη αναλόγου συμπεριφοράς, της οποίας απόηχο βρίσκουμε στην Καινή Διαθήκη, στις υποθήκες του Κυρίου προς τους αποστόλους του: «εις ην δ' αν οικίαν εισέρχησθε, πρώτον λέγετε, ειρήνη τω οίκω τούτω» (Λουκ. ι’, 5), ή ακόμη και σε λειτουργικά κείμενα, όπως στην τελευταία ευχή τού γάμου «Ο Θεός ο Θεός ημών ... ευλόγησαν αυτών εισόδους και εξόδους». Στο παράλληλο της ευλογίας της εισόδου στην ακολουθία τού αγιασμού, που μνημονεύσαμε ανωτέρω, είναι εκτός αμφιβολίας ότι πρόκειται για ευλογία εισόδου Θεομητορικού ναού, ίσως της Παναγίας των Βλαχερνών, από όπου πιθανότατα έλκει την αρχή της η ακολουθία αυτή («...διά της τεκούσης σε Θεοτόκου»).
Στην περίπτωση όμως της ευλογίας της εισόδου τού εσπερινού, της θείας λειτουργίας ή της τριθέκτης είναι εξ ίσου, όχι όμως περισσότερο, πιθανό, ότι δεν εννοείται η πύλη —η ωραία πύλη τού ιερού— αλλά η ίδια η πράξη τού εισοδεύειν, η εισοδεύουσα στο άγιο βήμα πομπή. Η αποδοχή ή η απόρριψη της δευτέρας αυτής ερμηνείας εξαρτάται από το ποιο νόημα θα δώσουμε στην συνέχεια της φράσεως, το «των αγίων σου» Κι εδώ υπάρχει η δυνατότητα διπλής ερμηνείας. Μπορεί να νοηθεί ως ουδέτερο («άγια τού Θεού»), δηλαδή ο άγιος ναός του, τα άγια των αγίων τού ναού του, το ιερό, ως οιονεί το επίγειο κατοικητήριο τού Θεού. Μ’ αυτή την έννοια, «τα αγία» απαντούν πάρα πολλές φορές στην Παλαιά Διαθήκη (βλ. Ψαλμ. 21,3. 59,6.62,2), αλλά και στην Καινή (Εβρ. η’, 2, θ’, 1-25. ιγ’, 11) και ιδιαιτέρως στο Εβρ. ι’, 19-20 («έχοντες ... παρρησίαν εις την είσοδον των αγίων, ην ενεκαίνισεν ημίν οδόν πρόσφατον και ζώσαν διά τού καταπετάσματος τούτ' εστί της σαρκός αυτού»), που κατά λέξιν απαντά ως παράθεμα στην ευχή τού καταπετάσματος της λειτουργίας τού αγίου Ιακώβου. Από το χωρίο αυτό είναι προφανές ότι είναι εμπνευσμένη η ευλογητική φράση «(Ευλογημένη) η είσοδος των αγίων (σου».

Αν όμως, κατά την άλλη δυνατότητα ερμηνείας, η γενική «των αγίων» εκληφθεί ως γένους αρσενικού, «άγιοι» τώρα πρέπει να εννοούνται οι εισοδεύοντες κληρικοί ή οι συνεισοδεύοντες άγγελοι, κατά τους λόγους της ευχής της εισόδου της λειτουργίας που προ ολίγου έχει αναγνωσθεί. Παλαιότερα μάλιστα, που η ευχή αυτή της εισόδου ελέγετο έξω από την βασιλική πύλη τού ναού και κλήρος και λαός εισερχόταν μετά από αυτήν στον κυρίως ναό για την τέλεση της θείας λειτουργίας, όπως γίνεται σήμερα κατά την ακολουθία των εγκαινίων, το «των αγίων» θα μπορούσε να κυριολεκτείται στον άγιο λαό τού Θεού, την αγίαν Εκκλησία του, κατά την χαρακτηριστική μάλιστα φράση της ευχής της εισόδου «Ευεργέτα και της κτίσεως πάσης δημιουργέ, πρόσδεξαι προσιούσαν την Εκκλησίαν», που απαντά στην λειτουργία τού Χρυσοστόμου κατά τον Βαρβερινό κώδικα 336 και σε παραλλαγή ως ευχή εισόδου στην λειτουργία τού αγίου Ιακώβου.

Παρόμοια και παράλληλη με την παρούσα ερμηνευτική δυσχέρεια παρουσιάζει η ευχή τού τρισάγιου «Ο Θεός ο άγιος ο εν αγίοις αναπαυόμενος...» και η εκφώνησις «Ότι άγιος ει ο Θεός ημών και εν αγίοις επαναπαύει» (ή «κατοικείς και επαναπαύει» της λειτουργίας τού αγίου Ιακώβου). Και εδώ η δυνατότητα ερμηνείας είναι διπλή: Τα «αγία», στα οποία κατοικεί και επαναπαύεται ο Θεός μπορεί να είναι ο ναός του ή ο ουρανός. Αλλά και ο άγιος λαός του, οι «άγιοι», ερμηνεία προς την οποία συνηγορεί η εκφώνηση της ευχής των εγκαινίων τού ναού «Ο Θεός ο άναρχος και αΐδιος...», που ταυτίζει τους αγίους με τους τίμιους μάρτυρας: «Ότι άγιος ει ο Θεός ημών και εν αγίοις, τοις υπέρ σου αθλήσασι τιμίοις μάρτυσιν επαναπαύη, και σοι την δόξαν...». Έτσι ο χειροποίητος ναός τού Θεού, μετατρέπεται σε σύμβολο και τύπο της αχειροποιήτου σκηνής και τού αληθινού ναού τού Θεού, της Εκκλησίας των οσίων του κατά το Ψαλμικό «η αίνεσις αυτού εν Εκκλησία οσίων» (Ψαλμ. 149, 1) και το αποστολικό «υμείς γάρ ναός Θεού έστε ζώντος, καθώς είπεν ο Θεός τι ενοικήσω εν αυτοίς και εμπεριπατήσω και έσομαι αυτών Θεός και αυτοί έσονταί μοι λαός» (Β’ Κορ. ς’, 16).

Και για να επιστρέψουμε στο αρχικό ερώτημα. Από τις δύο δυνατές ερμηνείες της φράσεως «Ευλογημένη η είσοδος των αγίων σου»: «Ευλογημένη η πύλη τού ιερού ναού σου» ή «Ευλογημένη η είσοδος — ή εισόδευση— των αγίων ιερέων σου ή τού αγίου λαού σου», πιθανότερη ερμηνεία είναι η απλούστερη και λιγότερο θεολογική. Πρόκειται δηλαδή για ευλογία της πύλης τού ιερού -της ωραίας λεγομένης πύλης-, από την οποία θα εισοδεύσουν στο άγιο βήμα οι λειτουργοί.


πηγή: "ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ"-ΜΑΡΤΙΟΣ 2005