ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ «ΖΩΔΙΑ»;
ΜΙΑ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

του Ανδρέα Μήλια

Αναδημοσίευση από: http://www.astrovox.gr/am-zodiac.html

     Για να γίνει καλύτερα κατανοητή η απάντηση, χρειάζονται κάποιες στοιχειώδεις γνώσεις σχετικά με την ουράνια σφαίρα, τις οποίες παραθέτουμε στη συνέχεια (όποιος είναι εξοικειωμένος με τις έννοιες, μπορεί να τις παραλείψει).

Ο,τιδήποτε βλέπουμε να κινείται στον ουρανό, φαίνεται να κινείται γύρω από τη Γη (για αυτό άλλωστε και οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν τη Γη κέντρο του Σύμπαντος). Για το λόγο αυτό έχει αναπτυχθεί και η ιδέα της Ουράνιας Σφαίρας(εικ.1) :Πρόκειται για μια σφαίρα με άπειρη ακτίνα, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται η Γη, ενώ στην επιφάνειά της φαίνονται «κολλημένα» τα αστέρια (προφανώς πρόκειται για θεωρητική βοηθητική κατασκευή). Πάνω σε μια σφαίρα μπορούν να οριστούν Μέγιστοι Κύκλοι, δηλαδή κύκλοι με κέντρο ίδιο με αυτό της σφαίρας. Τα διάφορα συστήματα ουρανίων συντεταγμένων που χρησιμοποιούν οι αστρονόμοι ορίζονται με βάση συγκεκριμένους μέγιστους κύκλους της ουράνιας σφαίρας (όπως εδώ στη Γη ορίζουμε ότι ο ισημερινός είναι ο μέγιστος κύκλος που ορίζει, σε συνδυασμό με το μεσημβρινό του Γκρίνουϊτς, το γνωστό σε όλους σύστημα συντεταγμένων). Ο μέγιστος κύκλος που μας απασχολεί εδώ λέγεται Εκλειπτική (προσοχή:δεν έχει καμία σχέση με την «ελλειπτική» ή ο,τιδήποτε σχετικό. Η λέξη προκύπτει από την «έκλειψη», αφού πάνω στην εκλειπτική συμβαίνουν οι εκλείψεις σελήνης και ηλίου). Η εκλειπτική είναι η φαινόμενη τροχιά που διαγράφει ο Ήλιος στον ουρανό σε διάστημα ενός έτους. Φυσικά, η Γη είναι αυτή που περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο και όχι το αντίστροφο! Καθώς όμως η θέση της Γης στην τροχιά της αλλάζει, ο Ήλιος φαίνεται να κινείται δια μέσου των απλανών αστέρων (οι οποίοι λέγονται «απλανείς» ακριβώς επειδή δεν «πλανώνται» στον ουρανό, δηλαδή δεν κινούνται αντίθετα από τους «πλανήτες»). Με άλλα λόγια, αυτό που αλλάζει είναι η προβολή της θέσης του Ήλιου στην ουράνια σφαίρα(εικ.2). Μπορείτε να δείτε πώς αυτό συμβαίνει, αν τοποθετήσετε μια λάμπα στο κέντρο του δωματίου και γυρίσετε αργά γύρω από αυτήν. Θα δείτε ότι η λάμπα φαίνεται να κινείται ως προς τα αντικείμενα του δωματίου(καθώς γυρίζετε, η λάμπα φαίνεται να περνά μπροστά από το παράθυρο, μετά από την πόρτα, τους τοίχους κ.ο.κ.). Μετά από ένα έτος, η Γη βρίσκεται στο ίδιο σημείο της τροχιάς, όπου βρισκόταν ένα έτος πριν, και κατά συνέπεια, ο Ήλιος έχει επίσης διαγράψει ένα κύκλο εν μέσω των απλανών αστέρων. Καθώς το επίπεδο της τροχιάς της σελήνης και των πλανητών είναι σχεδόν ίδιο με αυτό της Γης, οι πλανήτες και η Σελήνη κινούνται επίσης κοντά στην εκλειπτική, και δεν απομακρύνονται περισσότερο από 9 μοίρες εκατέρωθεν αυτής. Η ζώνη που ορίζεται κατ’ αυτό τον τρόπο ονομάζεται Ζωδιακός Κύκλος.

Οι αστερισμοί που βρίσκονται κατά μήκος της εκλειπτικής ονομάζονται Ζωδιακοί Αστερισμοί και είναι τα περίφημα «ζώδια». Πρέπει να τονίσουμε ότι σήμερα ορίζονται 88 συνολικά αστερισμοί, από τους οποίους οι 12 «τυχεροί» που βρίσκονται επί της εκλειπτικής, ονομάζονται ζωδιακοί(οι αρχαίοι Έλληνες έδωσαν ονόματα σε 48 από τους σημερινούς αστερισμούς, οι οποίοι είναι και οι ορατοί από την Ελλάδα, ενώ με πρώτο τον Ίππαρχο(200π.Χ.) συνέταξαν καταλόγους με τα αστέρια κάθε αστερισμού). Οι ζωδιακοί αστερισμοί ήταν γνωστοί από την αρχαιότητα, και μάλιστα έχουν ονόματα μυθικών προσώπων(π.χ. Δίδυμοι), ζώων(π.χ. Ταύρος) και αντικειμένων(π.χ. Ζυγός). Πίσω από κάθε όνομα κρύβεται μια ενδιαφέρουσα ιστορία, η οποία όμως δεν είναι αντικείμενο του άρθρου μας.
Τα ονόματα των ζωδιακών αστερισμών(πασίγνωστα στους αστρονομικούς, αλλά και αστρολογικούς κύκλους) είναι, με τη σειρά κατά την οποία ο Ήλιος διέρχεται από αυτούς:Κριός, Ταύρος, Δίδυμοι, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπιός, Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχόος και Ιχθύες.

Μπορούμε πλέον να απαντήσουμε σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Ποιο το νόημα της ύπαρξης των ζωδιακών αστερισμών; Από αστρονομικής άποψης, οι αστερισμοί ορίζουν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να παρατηρήσουμε τον Ήλιο, τη Σελήνη και τους πλανήτες. Δεν θα δείτε π.χ. ποτέ τον Άρη στη Μεγάλη Άρκτο, γιατί αυτή δεν είναι ζωδιακός αστερισμός. Κατά τα άλλα, πρόκειται για απολύτως «φυσιολογικούς» αστερισμούς(αν μου επιτρέπεται η έκφραση), χωρίς κάποια ιδιαίτερη «μαγική» ιδιότητα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι οι αστρολόγοι δεν έχουν δει ποτέ τους τον Τοξότη στον ουρανό, αντίθετα από τους αστρονόμους.
Εξαιτίας της κίνησής του κατά μήκος της Εκλειπτικής, ο Ήλιος φαίνεται να περνάει από τον ένα ζωδιακό αστερισμό στον άλλο, μένοντας στον καθένα για ένα μήνα περίπου. Συνεπώς, όταν κάποιος είναι «Τοξότης» στο ζώδιο, αυτό πολύ απλά σημαίνει ότι την ημέρα της γέννησής του ο Ήλιος βρισκόταν στον αστερισμό του Τοξότη. Οι αστρολόγοι πιστεύουν ότι αυτό το γεγονός μπορεί να καθορίσει ολόκληρη τη μετέπειτα ζωή μας, αφού ένας «Σκορπιός» συμπεριφέρεται διαφορετικά από ένα «Τοξότη». Μάλιστα γράφουν και ωροσκόπια για κάθε ζώδιο. Η άποψη αυτή ξεπερνά σε φαντασία και τον πιο αισιόδοξο ντετερμινισμό! Φυσικά δεν υπάρχει κανενός είδους υπερφυσική σύνδεση μεταξύ της θέσης του Ήλιου σε μια δεδομένη στιγμή του χρόνου, και της ζωής ενός ανθρώπου.

Όμως τα πράγματα χειροτερεύουν όταν οι αστρολόγοι δεν ενημερώνονται ούτε για το ίδιο το αντικείμενο της δουλείας τους: Θέτοντας το πρόβλημα απλά, τα ζώδια έχουν μετατοπιστεί κατά 30 μοίρες από τη θέση που είχαν την εποχή του Ιππάρχου. Το γεγονός δεν πτοεί τους αστρολόγους, που συνεχίζουν να χρησιμοποιούν το ζωδιακό κύκλο όπως αυτός ήταν όταν πρωτοδημιουργήθηκε το 200π.Χ.!Η μετατόπιση αυτή οφείλεται σε μια κίνηση του άξονα περιστροφής της Γης, που ονομάζεται μετάπτωση, και έχει σαν αποτέλεσμα ο άξονας να μην έχει σταθερή διεύθυνση στο χώρο, αλλά να διαγράφει έναν κώνο σε 25800 έτη περίπου(εικ.3). Εξ' αιτίας της μετάπτωσης, ο χρόνος που χρειάζεται ο Ήλιος για να βρεθεί στο ίδιο σημείο της εκλειπτικής(τροπικό έτος) είναι ελαφρά μικρότερος από το χρόνο που απαιτείται για να βρεθεί στην ίδια σχετική θέση με έναν απλανή αστέρα(αστρικό έτος). Τα ημερολόγιά μας είναι προσαρμοσμένα στο τροπικό έτος, που είναι κατά 20 λεπτά βραχύτερο από το αστρικό, συνεπώς αρχίζουμε κάθε νέο χρόνο λίγο πριν την αποκατάσταση του Ήλιου στον ίδιο απλανή* (20 λεπτά νωρίτερα). Κάθε χρόνο, αυτή η μικρή διαφορά προστίθεται στην προηγούμενη, με τελικό αποτέλεσμα ο Ήλιος να μην μπαίνει στο κάθε ζώδιο στις υπολογισμένες πριν από 2000 χρόνια ημερομηνίες(τις οποίες όμως χρησιμοποιούν ακόμα οι αστρολόγοι!).Συγκεκριμένα, η σημερινή μετατόπιση των ζωδίων είναι τόσο μεγάλη, που ένας «Κριός»(π.χ. γεννημένος στις 13/4) κανονικά θα έπρεπε να είναι «Ιχθύες»(αφού τη μέρα της γέννησής του ο Ήλιος βρίσκεται ακόμα στους Ιχθείς, και όχι στον Κριό), ένας «Ταύρος» θα έπρεπε να είναι «Κριός» κ.ο.κ..

Έπειτα από όλα αυτά, ακόμα και αν οι αστρολόγοι διατείνονται ότι μπορούν να προβλέπουν το μέλλον με βάση τα αστέρια, χάνουν εντελώς την αξιοπιστία τους, όταν δεν γνωρίζουν τα παραπάνω στοιχειώδη! Ο διαθέσιμος για το άρθρο χώρος δεν επαρκεί για να λύσουμε άλλο ένα σημαντικό αίνιγμα: το 13ο ζώδιο. Τα παραπάνω όμως είναι αρκετά για να καταλάβει κανείς ότι η προσπάθεια των ανθρώπων να προβλέψουν το μέλλον τους με βάση τα αστέρια είναι μάλλον μάταιη. Η αστρολογία είναι μια ψευδοεπιστήμη που μας έρχεται από τα βάθη των αιώνων, από εποχές που κανείς δεν γνώριζε τι πραγματικά είναι όλα αυτά που βλέπει στον ουρανό. Δεν μπορεί να έχει θέση στον σημερινό κόσμο, όπου η επιστήμη της αστρονομίας έχει καταρρίψει πολλούς μύθους και προλήψεις του παρελθόντος, διευρύνοντας τα όρια της κατανόησης του κόσμου μας. Για όσους αναγνώστες εξακολοθούν να πιστεύουν στην δυνατότητα της αστρολογίας να προβλέπει τις ζωές μας, η μόνη συμβουλή που μπορούμε να δώσουμε είναι να διαβάζουν το προηγούμενο ζώδιο από αυτό που διάβαζαν μέχρι σήμερα στο ωροσκόπιο!

* Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, οι απλανείς αστέρες χρησιμοποιούνται σαν ένα ακίνητο σύστημα αναφοράς, ως προς το οποίο κινούνται οι πλανήτες, ο Ήλιος και η Σελήνη. Αυτό γίνεται γιατί λόγω της πολύ μεγάλης απόστασης που μας χωρίζει από αυτούς, η ιδία κίνηση των περισσότερων απλανών αστέρων δεν γίνεται αισθητή, παρά μόνο με την πάροδο πολλών χιλιάδων ετών. Από μια άλλη οπτική γωνία το πρόβλημά μας τίθεται ως εξής : Το σύστημα ουράνιων συντεταγμένων που χρησιμοποιούμε σήμερα για να καθορίζουμε τις θέσεις των αστέρων στην ουράνια σφαίρα, είναι άμεσα συσχετισμένο με το σύστημα των γήινων συντεταγμένων. Αφού όμως η Γη εκτελεί μεταπτωτική κίνηση, και ο άξονας περιστροφής της δεν διατηρεί μια σταθερή διεύθυνση στο χώρο, εμφανίζεται το εξής φαινόμενο : το σύστημα συντεταγμένων κινείται ως προς τους απλανείς αστέρες! Φυσικά εμείς βλέπουμε τους απλανείς να κινούνται ως προς το σύστημά μας, λόγω της σχετικότητας των κινήσεων. Στο φαινόμενο αυτό οφείλεται η μετατόπιση των ζωδιακών αστερισμών. Φυσικά δεν είναι τα αστέρια των αστερισμών που μετατοπίζονται, αλλά το ίδιο το σύστημα συντεταγμένων μας που κινείται. Υπάρχουν και άλλα συστήματα συντεταγμένων απαλλαγμένα από αυτό το πρόβλημα, αλλά είναι αρκετά δύσχρηστα για να χρησιμοποιηθούν ευρέως.




Διευθύνσεις του Internet, στις οποίες μπορεί κανείς να βρει υλικό για περαιτέρω μελέτη του θέματος:
1. http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr313/lectures/csphere/csphere.html
2. http://www.onr.navy.mil/focus/spacesciences/observingsky/default.htm
3. http://www.jas.org.jo/index.html
4. http://www.griffithobs.org/SkyOphiuchus.html
5. http://www.griffithobs.org/IPSRealConst.html
6. http://www.badastronomy.com/bad/misc/zodiac.html